Theo ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố có bề dày lịch sử và là nơi kế tục hệ thống bảo tàng lâu đời nhất cả nước, điển hình như Bảo tàng Lịch sử Thành phố có lịch sử hoạt động gần 100 năm. Đến nay, trên địa bàn Thành phố có tổng cộng 25 bảo tàng, bao gồm 14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập, đang lưu trữ và bảo quản khoảng 700.000 hiện vật, tài liệu, trong đó có gần 300.000 hiện vật gốc và 24 bảo vật quốc gia.
Trong 5 năm qua, dù chịu ảnh hưởng từ đại dịch COVID-19, hệ thống bảo tàng Thành phố vẫn đạt được những kết quả đáng tự hào khi đón và phục vụ khoảng 13,5 triệu lượt khách, bao gồm gần 4 triệu lượt khách quốc tế. Đặc biệt, Thành phố sở hữu tới 7 bảo tàng được xếp hạng nhất trong hệ thống bảo tàng quốc gia (chiếm gần 40% cả nước) và cả 7 đơn vị này đều là thành viên của Hiệp hội Bảo tàng Quốc tế (ICOM).
Tuy nhiên, ông Nguyễn Minh Nhựt cũng thẳng thắn nhìn nhận, để đáp ứng yêu cầu cao trong giai đoạn phát triển mới, hệ thống bảo tàng cần nhìn thẳng vào sự thật, tập trung nhiều hơn nữa để tạo ra sự bứt phá.
Đóng góp góc nhìn khoa học, Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, Phó Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã phân tích sâu sắc về vị trí của hệ thống bảo tàng trong không gian một "siêu đô thị" như Thành phố Hồ Chí Minh. Sự phát triển kinh tế và đô thị hóa nhanh chóng đang đặt ra những thách thức lớn đối với việc bảo tồn di sản. Bảo tàng không thể tách rời mà phải là một bộ phận hữu cơ, cấu thành nên bản sắc văn hóa của đô thị.
"Trong cấu trúc của một siêu đô thị hiện đại, bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà phải đóng vai trò là không gian văn hóa công cộng năng động, kết nối cộng đồng và thu hút du lịch. Để làm được điều này, các bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh cần thay đổi tư duy tiếp cận, từ chỗ chờ đợi công chúng sang chủ động tìm đến công chúng. Sự gắn kết giữa bảo tàng với các không gian di sản đô thị, các tuyến du lịch đặc trưng sẽ giúp di sản hồi sinh và đóng góp trực tiếp vào nền kinh tế di sản của Thành phố", Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu nhận định.
Nhấn mạnh đến việc ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong hoạt động bảo tàng, Tiến sỹ Nguyễn Thị Tú Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, chuyển đổi số không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để các bảo tàng tồn tại và phát triển trong kỷ nguyên số. Việc số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và ứng dụng các công nghệ tương tác hiện đại như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) hay thuyết minh tự động sẽ xóa bỏ rào cản về không gian và thời gian. Điều này giúp khách tham quan, đặc biệt là thế hệ trẻ, có được những trải nghiệm đa giác quan, sinh động và chủ động hơn khi tiếp cận lịch sử.
Tuy nhiên, Tiến sỹ Nguyễn Thị Tú Anh cũng lưu ý, chuyển đổi số tại các bảo tàng cần một chiến lược bài bản, đồng bộ, tránh tình trạng áp dụng công nghệ một cách hình thức, manh mún. Đồng thời, cần đặc biệt chú trọng đến công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực vừa am hiểu nghiệp vụ bảo tàng, vừa làm chủ được công nghệ mới.
