Theo truyền thông Mỹ, quốc đảo Fiji ở Thái Bình Dương đã ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia về HIV trong bối cảnh số ca nhiễm tăng mạnh, một phần liên quan đến tình trạng sử dụng ma túy đá ngày càng phổ biến.
Ước tính cứ 60 người trưởng thành tại Fiji thì có một người nhiễm virus HIV, đảo ngược xu hướng chung trên thế giới khi tỷ lệ nhiễm mới đang giảm. Fiji có dân số chưa đến 1 triệu người.
Nổi tiếng với những bãi biển cát trắng, các rạn san hô và ngành du lịch phát triển, Fiji lần đầu tuyên bố bùng phát dịch HIV vào tháng 1/2025. Việc đẩy mạnh xét nghiệm sau đó cho thấy quy mô ngày càng nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng y tế công cộng.
Bộ trưởng Y tế Atonio Lalabalavu ngày 15/9 tuyên bố tình trạng khẩn cấp, cho biết Fiji ghi nhận 2.060 ca nhiễm HIV mới trong năm 2025. Theo ông, con số này cho thấy “mức độ nghiêm trọng của dịch bệnh” và đòi hỏi một phản ứng khẩn cấp, phối hợp trên toàn quốc.
Dịch bệnh đã ảnh hưởng tới cả trẻ sơ sinh. Tổ chức Save the Children Fiji trong tuần này cho biết một em bé 2 tháng tuổi đã trở thành bệnh nhân nhỏ tuổi nhất được xác định đồng thời nhiễm HIV và bệnh lao (TB). HIV làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến người nhiễm dễ mắc bệnh lao hơn. Trong năm 2025, có 59 trẻ sơ sinh tại Fiji bị lây HIV từ mẹ, theo tổ chức này.
5 năm trước, ước tính cứ 167 người Fiji thì có một người sống chung với HIV. Tuy nhiên, những năm gần đây, tình trạng sử dụng ma túy qua đường tiêm chích gia tăng khi Fiji trở thành một điểm trung chuyển quan trọng của hoạt động buôn bán ma túy từ châu Mỹ tới các thị trường Australia, New Zealand và một số khu vực ở châu Á.
Cùng với việc lây truyền qua đường tình dục, tình trạng sử dụng bao cao su thấp và sự kỳ thị đối với người nhiễm HIV đang khiến dịch bệnh khó kiểm soát.
Renata Ram, cố vấn của Chương trình Phối hợp của Liên hợp quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) tại Fiji, cho rằng những con số được công bố chưa phản ánh đầy đủ quy mô cuộc khủng hoảng.
“Điều khiến tôi lo ngại nhất là tốc độ lan rộng của dịch bệnh và số người có thể đang sống chung với HIV mà không biết mình nhiễm”, bà Ram nói với CNN.
Theo bà, chỉ khoảng 39% người nhiễm HIV tại Fiji biết tình trạng của mình và chưa đến một phần tư, tương đương 22%, đang được điều trị.
Nếu không được điều trị, HIV có thể tiến triển thành AIDS, khiến hệ miễn dịch suy yếu nghiêm trọng và cơ thể dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cũng như ung thư nguy hiểm. Fiji ghi nhận 117 ca tử vong liên quan đến HIV trong năm 2025, tăng mạnh so với 25 ca năm 2021.
Ma túy và quan hệ tình dục không an toàn
Theo bà Ram, cuộc khủng hoảng HIV tại Fiji xuất phát từ nhiều nguyên nhân, nhưng sử dụng ma túy qua đường tiêm chích đã trở thành một trong những con đường lây truyền chính và đang gia tăng nhanh chóng. Việc dùng chung kim tiêm là tình trạng phổ biến.
Lượng lớn methamphetamine được các đường dây buôn lậu đưa vào Fiji đã thâm nhập các cộng đồng địa phương, kéo theo tình trạng nghiện ma túy và gây thêm sức ép cho hệ thống y tế.
Trong năm 2025, những người tiêm chích ma túy chiếm khoảng một nửa số ca nhiễm HIV mới tại Fiji trong nhóm xác định được con đường lây truyền. Khoảng một nửa số ca còn lại lây qua đường tình dục, theo số liệu y tế quốc gia.
Bà Ram cho rằng tỷ lệ sử dụng bao cao su thấp, có nhiều bạn tình, hạn chế xét nghiệm và sự kỳ thị đều góp phần thúc đẩy dịch bệnh.
HIV lây truyền khi các dịch cơ thể của người nhiễm virus xâm nhập vào máu của người chưa nhiễm.
Bộ trưởng Y tế Lalabalavu cho biết cứ 50 phụ nữ mang thai tại Fiji thì có một người nhiễm HIV. Người mẹ nhiễm virus có thể truyền HIV cho con trong thời kỳ mang thai, khi sinh hoặc qua việc cho con bú.
Dịch HIV tại Fiji diễn biến trái ngược với xu hướng toàn cầu. Theo UNAIDS, số ca nhiễm HIV mới trên thế giới ước tính đã giảm 42% trong giai đoạn 2010-2025.
Trong khi đó, Fiji chứng kiến số ca nhiễm tăng mạnh trong cùng khoảng thời gian. Tỷ lệ người nhiễm HIV được điều trị tại quốc đảo này cũng thấp hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu, khi khoảng 78% người nhiễm HIV trên thế giới đang được tiếp cận điều trị.
Kỳ thị cản trở điều trị
Joeli Colati, Giám đốc điều hành tổ chức Fiji Network Plus chuyên hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi của người sống chung với HIV, cho rằng HIV không chỉ là vấn đề y tế mà còn liên quan đến kỳ thị, nghèo đói, việc đi lại, bảo mật thông tin và tâm lý sợ hãi.
Ông Colati, người đã sống chung với HIV 19 năm, cho biết có nhiều lý do khiến người nhiễm ngần ngại điều trị.
“Không phải lúc nào lý do cũng là một người không muốn điều trị. Có thể họ sợ bị nhận ra khi đến phòng khám HIV”, ông nói.
Fiji là một xã hội có đời sống tôn giáo sâu sắc, trong đó quan hệ tình dục trước hôn nhân hoặc quan hệ tình dục không thường xuyên nhìn chung vẫn bị coi là điều cấm kỵ.
Trong tuyên bố ngày 15/9, Bộ trưởng Lalabalavu cho biết Fiji sẽ “nhanh chóng” triển khai các biện pháp ứng phó, trong đó mở rộng xét nghiệm, điều trị và tiếp cận thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP), đồng thời triển khai chương trình cung cấp kim tiêm và bơm tiêm.
Ông kêu gọi những người có nguy cơ phơi nhiễm HIV, trong đó có trường hợp dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích và quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su, đi xét nghiệm thay vì chờ đến khi xuất hiện triệu chứng.
Bộ trưởng Lalabalavu cũng kêu gọi người dân không kỳ thị, loại trừ hoặc đe dọa những người sống chung với HIV, nhấn mạnh rằng sự kỳ thị có thể khiến họ xa lánh những dịch vụ y tế có khả năng hỗ trợ mình.
“Đừng để nỗi sợ đưa ra quyết định thay bạn. Biết tình trạng HIV của mình giúp bạn có quyền chủ động hành động”, ông Lalabalavu nói.
