Nơi ấy trong chiến tranh, không biết bao nhiêu trận đánh đã diễn ra. Đến nay, điều đáng buồn là địa đạo nổi danh một thời ấy đang dần chìm vào quên lãng.
Chứng tích oanh liệt
Chiến tranh đã đi qua gần bốn thập kỷ trên đất nước ta. Nhưng tại huyện Phú Ninh (Quảng Nam), vẫn hiện hữu hệ thống địa đạo trải rộng và thông nhau trên 6 xã của huyện Bắc Tam Kỳ xưa.
Rất vất vả chúng tôi mới tìm được một người đủ thông hiểu địa bàn có thể dẫn chúng tôi đến miệng địa đạo nằm khuất trong rừng keo của thôn Cây Sanh (xã Tam Dân, huyện Phú Ninh, Quảng Nam). Trên đường đi, chúng tôi hỏi thăm rất nhiều người dân nhưng chẳng mấy ai biết địa đạo Gò Dân nổi tiếng một thời nay nằm ở đâu. Có người từng nghe nói đến thì phán một câu: “Địa đạo Gò Dân hả? Còn gì trong đó nữa đâu mà vào...?”.
 Lối vào một miệng địa đạo bị bao phủ bởi cây và cỏ dại. |
Lão nông tình nguyện dẫn đường cho chúng tôi nói: “Dưới lòng đất của thôn Cây Sanh có một hệ thống hầm địa đạo dài hơn 1.600 m, được bà con hưởng ứng, tham gia xây dựng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước từ năm 1960 - 1969. Theo số liệu hiện có của Trung tâm Văn hóa - Thông tin huyện Phú Ninh thì bằng mọi cố gắng, Trung tâm đã tìm thấy 15 cụm địa đạo, nằm rải rác ở 6 xã của huyện. Trong số đó có ba cụm: Địa đạo Gò Dân (Cây Sanh), Gò Thai (Dương Đàn) và Gò Nông (Tam Thái) đã được tỉnh cấp bằng di tích; số cụm địa đạo còn lại, cán bộ Phòng VH-TT huyện đang tiến hành thám sát và hoàn chỉnh hồ sơ.
Nếu muốn thực hiện một chuyến khảo sát toàn bộ hệ thống địa đạo này, chúng ta phải mất ít nhất một tuần lễ để “mục kích sở thị” sự qui mô và độc đáo của nó.
Nếu chọn địa đạo Gò Dân (xã Tam Dân) làm trung tâm, thì cả 4 hướng: Đông - Tây - Nam - Bắc đều có hệ thống địa đạo vững chắc. Nhiều nơi có đường hầm thông nhau giữa các địa đạo, có nơi là những cụm độc lập, nhưng cả hệ thống như một sơ đồ bát quái trong lòng đất. Điều khá độc đáo là phần lớn các đường hầm bằng đất này vẫn còn khá nguyên vẹn và rộng rãi. Từ điểm trung tâm xã Tam Dân đã có ba cụm địa đạo liên hoàn nhau: Cụm Gò Thai - Gò Dân - Gò Hầm. Chiều rộng mỗi cụm từ 1.200m -1.700m. Phía Đông xã Tam Dân có 2 cụm: Gò Nông và Gò Miên, thuộc xã Tam Thái. Mỗi cụm rộng chừng 1.000 - 1.500m. Về phía Tây của xã có cụm Vườn Dãy (ở Long Sơn), Cây Cốc và Gò Miên (ở Trung Định). Xuôi về hướng Nam của Gò Dân có ba cụm địa đạo gần nhau, thuộc xã Tam Đại: Đó là cụm Phước Thượng, Gò Quạnh và Đồn Tháp. Diện tích trung bình ước chừng 1km2 của mỗi cụm. Riêng về hướng Bắc - Tây Bắc thì khá phong phú và qui mô. Nơi đây chưa đánh giá đầy đủ hiện trạng của địa đạo, mới phát lộ đã có: Cụm Tú Bình, Ao Lầy, Rừng Hoạnh (ở xã Tam Vinh), Cẩm Khê (ở Tam phước), Gò Trại (ở Tam Lộc)... Cụm Ao Lầy còn giữ được cả hầm cứu thương và giếng nước trong lòng địa đạo. Tuy rộng hẹp có khác nhau, nhưng bình quân một cụm địa đạo ước chừng 1,5km2. Như vậy tổng diện tích của cả hệ thống địa đạo đã chiếm gần 23 cây số vuông, trải đều trên diện tích của toàn huyện Phú Ninh.
Những địa đạo ở các xã Tam Dân, Tam Đại và Tam Vinh (ngày nay) phần chủ yếu được khởi đầu từ thời chống Pháp (1951-1954), đến giai đoạn chống Mỹ tiếp tục mở rộng và hoàn chỉnh. Những cụm địa đạo còn lại đều thực hiện trong năm ác liệt nhất của thời chống Mỹ (1964-1974). Tất cả công trình kỳ vĩ này còn lại cho đến ngày nay đều nhờ vào sức dân và lòng dân của huyện Phú Ninh. Để phục vụ nhiệm vụ cách mạng trong những giai đoạn khó khăn, Đảng và chính quyền ở địa phương phải huy động nhân dân tại chỗ “đêm đào, ngày nghỉ”. Mũi nhọn xung kích, thường trực hằng đêm dưới lòng đất vẫn là Đoàn thanh niên, Hội Phụ nữ của các thôn trong xã. Khi đã hoàn thành “công trình”, nhân dân còn có nhiệm vụ bảo đảm an toàn và bí mật cho cán bộ, chiến sĩ trong lòng địa đạo. Nhờ vậy, hệ thống địa đạo ở Phú Ninh có phần đặc biệt hơn nhiều nơi khác là dù đối mặt trực tiếp với hai kẻ thù lớn, hiện đại, nhưng không có cụm địa đạo nào bị địch phát hiện.
Khi chúng tôi đang lần mò xuống những miệng địa đạo, thì ông Đoàn Bách (76 tuổi, ở thôn Cây Sanh, xã Tam Dân, Phú Ninh, Quảng Nam) tìm đến, cho biết: “Những công trình địa đạo ở Phước Thượng, Gò Dân bắt đầu đào từ năm 1952, lúc ấy có bộ đội Lào về huấn luyện. Máy bay Pháp phát hiện, chúng thả bom xăng xuống đốt cháy rừng. Chính quyền động viên nhân dân đi đào “công sự” để bảo đảm an toàn cho bộ đội. Hơn nữa ở rừng Phước Thượng lúc ấy có cơ sở Quân giới của tỉnh, nên nhân dân đào để có chỗ giấu súng, đạn vừa chế tạo được... Sau vụ đảo chính 1963, quân Mỹ bắt đầu đổ vào miền Nam. Bộ đội tỉnh kéo về tập kết ở Tam Dân và tiếp tục huy động nhân công mở rộng các tuyến địa đạo nơi đây, để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài”. Nơi đây ngoài mục đích ém quân bí mật, còn là nơi tích trữ lương thực, vũ khí và là trạm xá tiền phương cho bộ đội trong suốt thời chiến tranh. Khi có kế hoạch đánh địch trên địa bàn thì Quân khu hay Tỉnh đội Quảng Nam mới điều quân, lương về ém trước ở đây. Và sau khi chiến đấu có người bị thương cũng được đưa về địa đạo để sơ cứu, rồi chuyển lên tuyến trên. Còn thường ngày, chủ yếu để cho cán bộ và lực lượng địa phương sử dụng khi địch càn quét; cơ sở nào, chỉ có cán bộ địa phương đó biết...
Nhiều cụ cao niên cho biết, địa đạo Gò Dân dùng chủ yếu cho việc chuyển quân nên lòng địa đạo rất to, 3 người dàn hàng ngang vẫn đi lọt. Làm to vậy nhưng chắc chắn và bí mật, đến nỗi năm 1963, Mỹ đem phương tiện lên cày ủi để làm quốc lộ 616 nhưng không phát hiện ra hệ thống địa đạo nằm sát bên cạnh…
Nỗi buồn lãng quên
Hai cuộc kháng chiến chống Pháp rồi chống Mỹ đi qua, để lại mảnh đất này quá nhiều vết thương cần hàn gắn. Con người tập trung để xây dựng lại cuộc sống sau những mất mát, hy sinh. Bởi thế, những gì lưu dấu trong lòng đất, dần dần như đã bị lãng quên.
 Địa đạo Gò Dân vẫn còn rất chắc chắn, nhưng chỉ để dùng làm nơi chứa rác và … nhà vệ sinh. |
Lần theo thông tin của người dân sống quanh vùng địa đạo, chúng tôi được gặp một số người dân tham gia đào địa đạo hiện nay vẫn còn sống. Bà Nguyễn Thị Đoàn (73 tuổi ở thôn Cây Sanh) buồn bã cho biết: “Lúc đào địa đạo tôi mới hơn mười tuổi, tôi vẫn thường mang nước nửa buổi và có tham gia đào. Việc đào bắt đầu từ thời kỳ chống Pháp, đến thời kỳ chống Mỹ thì mở rộng quy mô. Những người tham gia đào địa đạo như ông Huỳnh Đa, Phạm Canh giờ đã qua đời. Rồi mai này lớp trẻ trong thôn, trong xã đâu còn biết đến quá khứ hào hùng của ông cha nữa, khi chứng tích về một địa đạo lịch sử mà cha ông họ đã gây dựng suốt 4 - 5 năm dài trong vùng đất gian khổ đang ngày một bị vùi lấp đi! Nhiều lúc đi qua những đoạn đường địa đạo, nhìn những miệng hầm xưa kia lại thấy buồn, thật buồn!”.
Còn ông Đoàn Bách thì lắc đầu chua chát: “Người dân thôn Cây Sanh này chẳng còn mấy người biết đến nơi mình sống từng có một địa đạo. Đến tận bây giờ lòng địa đạo vẫn còn nguyên vẹn và khá chắc chắn. Trong số 15 miệng hầm, cách đây vài năm do mở rộng chợ Tam Dân đã có 2 miệng hầm bị san lấp. Hiện một số miệng hầm địa đạo đã trở thành những hầm chứa rác của người dân thiếu ý thức trong vùng.” Chúng tôi đi chụp ảnh tại những miệng địa đạo thấy nhiều nơi bốc lên mùi hôi thối, bởi không chỉ làm nơi chứa rác, nhiều hộ gia đình còn tận dụng miệng địa đạo cũ làm… nhà vệ sinh.
Điều đáng buồn hơn là mới đây ngay cả chính quyền địa phương cũng chưa thống nhất được việc “khai tử” hay để lại địa đạo. Vì địa phương muốn mở rộng chợ Tam Dân để phát triển nơi đây trở thành Trung tâm thương mại, nhưng huyện không thống nhất. Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Đình Thảng - Trưởng phòng VH-TT huyện Phú Ninh cho biết: “Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Phú Ninh đã cử cán bộ đi khảo sát địa đạo Gò Dân và gửi báo cáo lên tỉnh, kiến nghị có biện pháp quản lý, bảo vệ công trình có ý nghĩa quan trọng này cũng như tiến hành các công việc tiếp theo. Tuy nhiên, trong một cuộc họp gần đây, vẫn chưa có được tiếng nói chung giữa ngành văn hóa - thông tin, chính quyền xã Tam Dân và UBND huyện Phú Ninh. Và số phận của địa đạo Gò Dân vẫn chưa được định đoạt”.
Điều đáng ghi nhận về mặt lịch sử chiến tranh nơi đây, có lẽ là sự kỳ diệu của lòng dân với cách mạng. Bởi địa đạo là kết quả công sức của dân và cũng chính nhân dân bảo vệ nó cho đến ngày nay. Nếu được trùng tu, bảo dưỡng, hệ thống địa đạo này không chỉ là nguồn khai thác du lịch thú vị cho Phú Ninh mà còn là bài học lịch sử sống động cho thế hệ hôm nay và mai sau. Có lẽ, đây không chỉ là nỗi buồn của người dân xã Tam Dân ngày xưa và cả bây giờ mà còn là sự nuối tiếc của những chiến sỹ ngày xưa, đã từng một thời được nhân dân và địa đạo Gò Dân che chắn, bao bọc…
Bài và ảnh: Hữu Cường
