Để trang phục truyền thống dân tộc được thực sự "sống" cùng thời đại, Lào Cai đang chú trọng bảo tồn và phát huy với sự vào cuộc đồng bộ, đặc biệt là sự tham gia cỉa cộng đồng - chủ thể văn hóa tại địa phương.
Điểm sáng Bản Liền
Không chỉ có thiên nhiên thơ mộng, Bản Liền còn rất đặc biệt bởi ở đây, nét văn hóa đặc sắc của người Tày luôn hiển hiện rõ nét, đậm đà, giàu sức sống với trang phục, tiếng nói, tập quán, phong tục được gìn giữ nguyên vẹn qua nhiều thế hệ. Phó Chủ tịch UBND xã Bản Liền Chấu Seo Sẻng chia sẻ, người dân Bản Liền bên cạnh việc tích cực học tập, tiếp thu cái mới, nỗ lực vươn lên xóa đói nghèo còn rất có ý thức trân trọng văn hóa tộc người, văn hóa cộng đồng, coi đó là động lực phát triển kinh tế-xã hội.
Đến Bản Liền, du khách dễ dàng nhận thấy người Tày ở đây rất yêu trang phục truyền thống. Chiếc váy Tày nhuộm chàm xuất hiện trong mọi môi trường từ đời sống sinh hoạt, lao động hằng ngày trên đồng ruộng, nương đồi đến lễ tết, hội hè; từ bé trai, bé gái, nam thanh, nữ tú đến cụ ông, cụ bà ai ai cũng thấy thoải mái, tự tin nhất khi khoác trên mình trang phục truyền thống.
Không phải ngẫu nhiên mà sắc chàm trở thành "căn cước" nhận diện người Tày Bản Liền. Đó là kết tinh của cả một quá trình lao động bền bỉ và tình yêu với thiên nhiên của cả tộc người. Bà Lâm Thị Nghiêm (thôn Đội 4) thông tin, để có được chiếc váy chàm đẹp cần có quy trình nhuộm vải kỳ công. Vải được làm từ sợi bông tự nhiên do người Tày tự trồng, trải qua quá trình nhuộm chàm đầy công phu. Người phụ nữ Tày ủ lá chàm trong các chum lớn, kết hợp với vôi và nước theo tỷ lệ để tạo nên loại nước nhuộm đậm đặc. Điểm kỳ công khác là kỹ thuật "nhuộm đi nhuộm lại". Một tấm vải phải được nhúng vào bể nhuộm, phơi khô rồi lại nhúng tiếp hàng chục lần trong suốt nhiều ngày, thậm chí cả tháng trời. Việc này giúp màu chàm thấm sâu vào từng thớ vải, tạo nên sắc xanh đen đặc trưng không chỉ bền màu mà còn có tác dụng kháng khuẩn, bảo vệ da.
Chính quy trình thủ công này biến trang phục Tày là ví dụ điển hình cho xu hướng "thời trang xanh". "Màu chàm càng mặc lâu, càng giặt nhiều lại càng trở nên mềm mại và có độ bóng tự nhiên rất đẹp.
Người Tày Bản Liền thích trang phục đơn sắc, nền nã gọn gàng, thanh thoát tôn lên được nét đẹp dịu dàng nữ tính của người phụ nữ. Màu của quần, váy sẽ đồng màu với áo, thường dài đến gót chân, luôn phải được là thẳng thớm, chỉn chu; thiết kế cổ tròn cài khuy. Họ cố định áo và váy bằng chiếc thắt lưng cổ truyền thắt quanh vòng eo từ trước ra sau. Đối với nam giới trang phục gồm áo cánh bốn thân, xẻ ngực, cổ tròn cao, không cầu vai, cài cúc vải và có hai túi nhỏ phía dưới hai thân trước.
Anh Vàng Văn Bình, chủ homestay "Bình Bản Liền" cho biết, du khách trong và ngoài nước khi đến lưu trú tại Bản Liền đều thích thú khi được mặc trang phục truyền thống của đồng bào và tham gia các hoạt động trải nghiệm, thưởng thực ẩm thực độc đáo. Bà Soline (du khách Pháp) bất ngờ trước thiết kế tinh tế của trang phục người Tày Bản Liền. Bà nói, dù kín đáo từ cổ đến chân, trang phục vẫn tôn lên đường nét cơ thể một cách tự nhiên. Đặc biệt chất liệu may mặc và cúc áo được làm hoàn toàn thủ công tỉ mỉ, thể hiện sự độc đáo với dấu ấn văn hóa riêng khác với hàng sản xuất công nghiệp đại trà.
Chị Hoàng Mai Anh (du khách Bắc Ninh) chia sẻ: Người dân Bản Liền thực sự rất yêu và tự hào về trang phục truyền thống. Họ nắm rõ câu chuyện đằng sau mỗi hoa văn, màu sắc, cách phối đồ hay ý nghĩa của các phụ kiện đi kèm. Họ có thể hào hứng giải thích tỉ mỉ cho du khách về nguồn gốc và giá trị văn hóa của từng đường nét trên áo quần. Đặc biệt là trẻ em ở đây cũng được kế thừa tình yêu sâu sắc với văn hóa dân tộc, trang phục của cha ông. Đây là điều thực sự khiến bản sắc của người Tày Bản Liền trở nên sống động hơn các vùng khác.
Tỏa sáng trong đời sống hiện đại
Thực tế cho thấy, trong dòng chảy của đời sống hiện đại, bên cạnh bảo tồn nguyên bản trang phục truyền thống thì việc cách tân cho phù hợp nhu cầu người mặc đang là xu hướng hợp lý bởi đây không chỉ là một xu hướng thời trang mà còn là một chiến lược bảo tồn văn hóa chủ động. Song để tiếp tục tỏa sáng trong đời sống hiện đại, ranh giới giữa gìn giữ truyền thống và biến tấu sai hướng là rất mong manh.
Là người Mông ở xã Si Ma Cai, chị Giàng Thị Gấm (23 tuổi) sau khi tốt nghiệp loại giỏi ở Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã quyết định về quê khởi nghiệp với cơ sở thiết kế trang phục dân tộc Mông cách tân - Mongi tại thôn Sản Sín Pao, xã Sín Chéng. Chị Gấm cho biết, các bạn trẻ ở quê luôn cảm nhận rõ vẻ đẹp của trang phục truyền thống nhưng lại ít mặc vì cảm giác khó phối đồ, không tiện hoặc chỉ phù hợp với dịp lễ hội. Từ suy nghĩ đó, cô bắt đầu tìm cách kết hợp giữa trang phục truyền thống và phong cách hiện đại.
Để một bộ đồ không chỉ mặc đi chợ phiên hay lễ hội mà có thể mặc đi chơi, đi làm, đi bất cứ đâu, cách làm của Gấm là giữ lại những yếu tố nhận diện đặc trưng không thể thay đổi của bộ trang phục đó như họa tiết hoa văn cốt lõi, kỹ thuật thêu/dệt đặc trưng, chất liệu vải truyền thống, hoặc màu sắc biểu tượng, chỉ điều chỉnh form dáng cho linh hoạt và tối giản bớt các chi tiết rườm rà. Trong quá trình thiết kế, cô luôn đặt ra câu hỏi để tự kiểm chứng: “Nếu bỏ hết họa tiết đi thì bộ này còn là người Mông không? Nếu câu trả lời là không thì mình đang đi sai hướng” - Gấm bộc bạch. Trên tinh thần đó, các sản phẩm của Gấm không chỉ được bạn trẻ người Mông yêu thích đón nhận mà còn thu hút sự quan tâm của nhiều du khách muốn trải nghiệm văn hóa địa phương.
Là địa phương phát triển du lịch mạnh mẽ với hàng chục triệu lượt du khách mỗi năm, trang phục dân tộc chính là công cụ hữu hiệu để Lào Cai giới thiệu bản sắc văn hóa Việt Nam ra thế giới không chỉ trong đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất hay trên đường phố mà còn thông qua các hoạt động văn hóa, nghệ thuật biểu diễn đang được các địa phương tích cực tổ chức với nhiều hình thức phong phú, đa dạng.
Do đó, để tránh việc biến tấu sai hướng trang phục dân tộc, góp phần bảo đảm hoạt động nghệ thuật đúng quy định, phù hợp với bản sắc văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai đã có văn bản đề nghị UBND các xã, phường tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động biểu diễn nghệ thuật; chủ động rà soát nội dung, hình thức biểu diễn, trang phục, đạo cụ và các yếu tố văn hóa truyền thống được sử dụng trong chương trình. Sở nhấn mạnh việc sử dụng trang phục, khai thác văn hóa dân tộc phải xem xét nguồn gốc, đặc điểm văn hóa, chất liệu, màu sắc, hoa văn, kiểu dáng, cách thức phối hợp, hình thức trình diễn và nội dung giới thiệu, thuyết minh.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch lưu ý cần phân biệt rõ trang phục, hình thức thể hiện mang tính truyền thống với sản phẩm thiết kế, cách điệu, sáng tạo đương đại lấy cảm hứng từ văn hóa dân tộc. Việc khai thác các giá trị văn hóa truyền thống phải bảo đảm tôn trọng đặc trưng văn hóa, phong tục, tập quán, truyền thống và thuần phong mỹ tục của cộng đồng.