Chuyển hóa nguồn lực FDI thành năng lực nội tại
Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo Toàn cầu (GII) năm 2026 ghi nhận Việt Nam đứng đầu thế giới về xuất khẩu công nghệ cao trong tổng tỷ trọng thương mại. Tuy nhiên, thứ hạng này phản ánh chủ yếu năng lực của các nhà máy đặt tại Việt Nam chứ chưa đồng nghĩa công nghệ thuộc về doanh nghiệp nội địa. Năm 2025, khu vực FDI vẫn chiếm tới 77,3% tổng kim ngạch xuất khẩu và nắm giữ vai trò chủ đạo trong các ngành điện tử, công nghệ cao, trong khi khối doanh nghiệp trong nước còn tham gia hạn chế ở các khâu R&D, thiết kế, công nghệ lõi và sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
Đổi mới sáng tạo chỉ thực sự trở thành động lực khi mỗi thành tố đảm nhận đúng vai trò trong chuỗi giá trị: FDI mở rộng sang R&D và gia tăng nội địa hóa; chuyên gia kiều bào chuyển giao tri thức; tổ chức hỗ trợ thúc đẩy thương mại hóa; doanh nghiệp Việt làm chủ công nghệ chiến lược; và các trường đại học, người trẻ liên tục bổ sung nhân lực, ý tưởng mới.
Theo ông Na Ki Hong, Tổng Giám đốc Samsung Việt Nam đóng góp của một tập đoàn toàn cầu không chỉ dừng ở quy mô nhà máy hay kim ngạch xuất khẩu lũy kế 500 tỷ USD sau 17 năm sản xuất tại Việt Nam. Giá trị thực sự nằm ở số lượng kỹ sư Việt Nam tham gia tạo ra sản phẩm và năng lực của các nhà cung ứng nội địa.
Dấu ấn Việt Nam trên sản phẩm công nghệ cao của Samsung không chỉ nằm ở dây chuyền sản xuất. Các kỹ sư tại Trung tâm R&D Samsung ở Hà Nội đã phát triển phần mềm cho dòng điện thoại flagship, giúp Tiếng Việt trở thành 1 trong 13 ngôn ngữ đầu tiên tích hợp AI trên Galaxy S24 Ultra, tiến tới các tính năng AI chủ động trên Galaxy S25 và S26. Khi kỹ sư Việt trực tiếp giải quyết bài toán R&D toàn cầu, năng lực công nghệ mới thực sự được hình thành và lưu lại.
Ông Na Ki Hong nhấn mạnh Samsung đang tập trung vào hai trụ cột: đào tạo nhân tài dài hạn (qua các chương trình Solve for Tomorrow, Samsung Innovation Campus, Học bổng Tài năng) và nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ cho doanh nghiệp Việt. Điển hình, dự án tư vấn "Nhà máy thông minh" hợp tác với Bộ Công Thương đã đồng hành cùng 91 doanh nghiệp, giúp nhiều đơn vị cải thiện hiệu suất từ 80% lên 92% và giảm tỷ lệ lỗi sản phẩm từ 12% xuống 0,5%.
Nối tiếp bài toán R&D, Ông Christopher Nguyễn, đồng sáng lập, Giám đốc điều hành Aitomatic - chia sẻ về con đường đưa tri thức chuyên sâu từ mạng lưới chuyên gia quốc tế vào sản xuất công nghiệp trong nước qua dự án SemiKong.
Tri thức quan trọng nhất trong công nghiệp thường nằm trong kinh nghiệm của chuyên gia chứ không xuất hiện trên tài liệu. SemiKong là mô hình AI mã nguồn mở chuyên ngành bán dẫn do Aitomatic phát triển cùng Tokyo Electron và FPT Software. Việc doanh nghiệp Việt Nam trực tiếp tham gia xây dựng kho dữ liệu và tinh chỉnh mô hình cho thấy trí thức kiều bào hoàn toàn có thể đồng hành cùng lực lượng kỹ thuật trong nước để giải quyết các bài toán công nghiệp thực tế mà không bị cản trở bởi khoảng cách địa lý.
Ông khuyến nghị các chương trình kết nối trí thức ở nước ngoài cần được đo lường bằng những dự án đồng phát triển cụ thể, có chủ thể sử dụng rõ ràng, doanh nghiệp trong nước cùng tham gia trực tiếp và công nghệ có môi trường thử nghiệm liên tục.
Định hình hệ thống hỗ trợ đổi mới sáng tạo liền mạch
Từ góc độ xây dựng chính sách và hệ sinh thái, Ông Edward Lim, Giám đốc quốc gia BLOCK71 Vietnam (thuộc NUSX, Đại học Quốc gia Singapore) - mang đến kinh nghiệm phát triển hệ sinh thái từ Singapore, nơi đầu tư công cho R&D luôn được duy trì khoảng 1% GDP (bao gồm 37 tỷ SGD cho chương trình RIE2030).
Theo ông Edward Lim, Giám đốc quốc gia BLOCK71 Vietnam, không một chương trình riêng lẻ nào đủ sức tạo nên trung tâm đổi mới sáng tạo. Điều quan trọng là phải tổ chức hỗ trợ theo một hành trình liền mạch từ ý tưởng, làm nguyên mẫu, thử nghiệm, tiếp cận nguồn vốn đến khi có khách hàng đầu tiên. Điển hình như dự án Forte Biotech xuất phát từ chương trình GRIP của NUS đã mang giải pháp xét nghiệm bệnh thủy sản ứng dụng thành công tại các ao nuôi tôm ở Việt Nam.
Dựa trên tinh thần Nghị quyết 57 của Việt Nam, đại diện BLOCK71 đề xuất 3 gợi mở: Phát triển nhân tài thông qua sự luân chuyển hai chiều; thiết lập hành trình hỗ trợ liền mạch tránh để nghiên cứu "nằm trong phòng thí nghiệm"; sử dụng vốn công làm chất xúc tác giảm rủi ro giai đoạn đầu để thu hút nguồn vốn tư nhân.
Nói về bài toán đưa công nghệ lõi ra thị trường, ông Tạ Hồng Phúc - Phó Tổng Giám đốc Công ty Hyphen Deux - chia sẻ góc nhìn thực tế từ ngành thiết kế vi mạch bán dẫn thông qua hành trình của con chip HDx32U. Sau cột mốc tape-out chip HDx32U tại Innovate Vietnam 2025, chúng tôi nhận ra tape-out mới chỉ là điểm bắt đầu. Con chip chỉ thực sự tạo ra giá trị khi trải qua chế tạo, đóng gói, kiểm thử, tích hợp vào thiết bị thật và được khách hàng chấp nhận sử dụng. Thước đo năng lực bán dẫn của Việt Nam không nằm ở số dự án thiết kế trên giấy, mà là số lượng sản phẩm thực tế vận hành trên thị trường.
Ông Tạ Hồng Phúc kiến nghị hệ thống hỗ trợ cần đi hết toàn bộ chu kỳ phát triển của sản phẩm bán dẫn, đồng thời kêu gọi các doanh nghiệp IoT, tự động hóa trong nước sẵn sàng mở cửa thử nghiệm, đóng vai trò là "khách hàng đầu tiên" để cùng hoàn thiện các sản phẩm công nghệ Việt.
Trần Văn Lực, cựu sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội, nhà sáng lập công ty Awake Drive - kể lại hành trình khởi nghiệp với thiết bị đeo tai ứng dụng sóng não và AI để cảnh báo buồn ngủ cho tài xế.
Theo Nhà sáng lập Awake Drive, dù phải dừng hoạt động Awake Drive vào đầu năm 2026 sau khi đối mặt với các khoảng cách lớn về kỹ thuật, thị trường và quản trị vận hành, nhưng bài học lớn nhất em nhận được là phải đi hết hành trình sau ý tưởng. Điều các startup trẻ cần nhất không chỉ là nguồn vốn, mà là cơ hội tiếp cận bài toán thực tế từ Nhà nước, trường đại học và doanh nghiệp để được thử nghiệm, được đánh giá công bằng và được trưởng thành từ sai sót.
Như vậy, đổi mới sáng tạo chỉ trở thành động lực phát triển toàn xã hội khi các chủ thể gắn kết chặt chẽ thành một chuỗi giá trị khép kín. Hành trình đó đi từ sản xuất lắp ráp sang hợp tác R&D làm chủ công nghệ; từ nghiên cứu phòng lab sang sản phẩm thương mại có khách hàng; từ hiện tượng đơn lẻ thành một lực lượng doanh nghiệp Việt Nam tự chủ. Kết quả cuối cùng sẽ được đo lường bằng tỷ trọng giá trị gia tăng mà người Việt đóng góp trong mỗi sản phẩm công nghệ cao xuất khẩu ra thế giới.
