Mỹ vừa tiến hành các cuộc không kích nhằm vào những mục tiêu trên đảo Qeshm, trong bối cảnh Iran liên tiếp tấn công tàu thương mại tìm cách đi qua eo biển Hormuz. Tổng thống Donald Trump xác nhận chiến dịch, cho biết quân đội Mỹ đã phá hủy một số cơ sở phòng không mới được Iran xây dựng trên đảo.
Theo ông Trump, Washington đã theo dõi quá trình xây dựng tổ hợp phòng không trong khoảng hai tháng và tiến hành tấn công ngay sau khi công trình hoàn thành.
Ngày 3/11, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố Tehran sẽ không khuất phục trước các mối đe dọa quân sự, đồng thời cảnh báo phản ứng của nước này trước những hành động sai lầm của đối phương có thể khó lường.
Vị trí chiến lược án ngữ eo biển Hormuz
Qeshm là hòn đảo lớn nhất của Iran tại Vịnh Ba Tư, có diện tích khoảng 1.445 km2, chiều dài 135 km và chiều rộng tối đa 40 km. Đảo nằm trong eo biển Hormuz, cách thành phố cảng Bandar Abbas khoảng 22 km về phía Nam và chỉ cách đất liền Iran khoảng 2 km tại điểm hẹp nhất.
Vị trí này giúp Tehran giám sát hoạt động hàng hải giữa Vịnh Ba Tư và Ấn Độ Dương, đồng thời phối hợp với các căn cứ trên những đảo lân cận như Larak và Hormuz để mở rộng phạm vi kiểm soát.
Eo biển Hormuz là một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới. Trước khi hoạt động vận chuyển bị gián đoạn, khoảng 20 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ, tương đương gần 20% lượng tiêu thụ toàn cầu, đi qua đây mỗi ngày. Tuyến đường cũng đảm nhận khoảng 20-25% thương mại khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thế giới.
Qeshm được cho là sở hữu mạng lưới cơ sở quân sự gồm các tổ hợp tên lửa chống hạm dưới lòng đất, trận địa phòng thủ ven biển, radar giám sát, căn cứ UAV và hệ thống tác chiến điện tử.
Nhờ vị trí án ngữ tuyến hàng hải, Iran có thể sử dụng hòn đảo để theo dõi tàu thuyền, áp đặt hạn chế lưu thông hoặc đe dọa phong tỏa eo biển mà không cần triển khai một hạm đội hải quân quy mô lớn.
Mạng lưới tên lửa và căn cứ ngầm
Khác với Mỹ, Iran không sở hữu lực lượng hải quân viễn dương đủ sức hoạt động rộng khắp các đại dương. Chiến lược quân sự trên biển của Tehran chủ yếu dựa vào phòng thủ ven bờ, tàu tấn công nhanh, tên lửa chống hạm, UAV và các cơ sở quân sự phân tán.
Qeshm đóng vai trò tiền đồn trong chiến lược này. Hòn đảo được cho là nơi triển khai tên lửa chống hạm HY-2 Silkworm cùng các biến thể Ghadir. Iran cũng sở hữu những dòng tên lửa đạn đạo như Qiam-1, Khaybar Shekan, Ghadr và Emad, dù chưa có xác nhận độc lập về số lượng và vị trí triển khai cụ thể trên đảo.
Đáng chú ý, Qeshm được cho là có các tổ hợp quân sự ngầm phục vụ lưu trữ và triển khai tên lửa. Những công trình này được thiết kế nhằm tăng khả năng sống sót trước các cuộc không kích, đồng thời cho phép Iran nhanh chóng tiến hành các đòn tấn công nhằm vào tàu chiến và tàu thương mại.
Tháng 3 năm nay, chuẩn tướng Liban đã nghỉ hưu Hassan Jouni, chuyên gia phân tích quân sự và chiến lược, nói với kênh Al Jazeera rằng Qeshm sở hữu những năng lực tấn công đáng kể bên trong một tổ hợp ngầm được mô tả là "thành phố tên lửa".
Ngoài tên lửa, đảo còn có các cảng, bến tàu và vị trí ẩn náu của xuồng tấn công nhanh thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Địa hình bờ biển gồ ghề, đầm lầy ngập mặn và nhiều vịnh nhỏ giúp các phương tiện này dễ dàng ẩn nấp, bất ngờ xuất kích và thực hiện những đòn tập kích chớp nhoáng.
Iran có thể kết hợp xuồng tốc độ cao với tên lửa, UAV và thủy lôi để gây sức ép lên tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Ngay cả nguy cơ bị tấn công cũng có thể khiến các hãng vận tải phải thay đổi hành trình, tăng chi phí bảo hiểm hoặc tìm kiếm sự chấp thuận trước khi đi qua khu vực.
Radar, phòng không và UAV đối phó Mỹ
Qeshm còn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ không phận phía nam Iran và giám sát hoạt động quân sự của Mỹ tại Trung Đông.
Iran sở hữu nhiều hệ thống phòng không như Bavar-373, S-300PMU-2, Khordad-15, 3rd Khordad, Raad và Tor-M1. Tuy nhiên, chưa có thông tin xác nhận độc lập về những tổ hợp cụ thể được triển khai trên đảo.
Một số nguồn tin cho rằng tên lửa phòng không tại Qeshm từng bắn hạ nhiều thiết bị bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ. Khả năng này có thể là một trong những nguyên nhân khiến Washington nhắm mục tiêu vào các cơ sở phòng không trên đảo trong đợt không kích gần đây.
Bên cạnh đó, các hệ thống radar giám sát ven biển, radar phòng không và thiết bị theo dõi hàng hải giúp Iran phát hiện, giám sát hoạt động của tàu thuyền và máy bay trong khu vực.
UAV cũng là thành phần đáng chú ý trong năng lực tác chiến của hòn đảo. Iran hiện sử dụng phổ biến các dòng Shahed, Mohajer và Ababil, có thể phối hợp với tên lửa và xuồng tấn công nhanh để tạo ra nhiều hướng đe dọa.
Chiến lược này phản ánh cách tiếp cận chống tiếp cận và ngăn chặn xâm nhập (A2/AD) của Tehran. Thay vì đối đầu trực diện với ưu thế hải quân và không quân Mỹ, Iran sử dụng các phương tiện phân tán để khiến đối phương phải tiêu tốn nguồn lực lớn nhằm kiểm soát khu vực.
Mỹ khó kiểm soát hòn đảo bằng lực lượng mặt đất
Đầu năm nay, khi Mỹ tăng cường triển khai lực lượng tới Trung Đông, xuất hiện đồn đoán về khả năng Washington cân nhắc chiến dịch đổ bộ nhằm vào Qeshm và đảo Kharg của Iran.
Tuy nhiên, kiểm soát Qeshm sẽ là nhiệm vụ phức tạp. Với chiều dài khoảng 135 km, hòn đảo đòi hỏi lực lượng đổ bộ quy mô lớn nếu muốn kiểm soát toàn diện. Đặc biệt, vị trí gần đất liền Iran khiến lực lượng Mỹ có thể liên tục đối mặt với nguy cơ bị tập kích bằng tên lửa, UAV và xuồng tấn công từ các khu vực lân cận.
Do đó, không kích các cơ sở radar, phòng không và hạ tầng quân sự có thể giúp Washington làm suy giảm năng lực tác chiến của Iran mà không cần tiến hành chiến dịch chiếm đóng trên bộ.
Với Tehran, Qeshm không đơn thuần là một hòn đảo mà còn là công cụ quân sự và kinh tế để gây sức ép lên Mỹ. Khả năng kiểm soát hoạt động hàng hải tại Hormuz khiến nơi đây trở thành một trong những địa bàn có ý nghĩa quyết định đối với cục diện xung đột tại Vịnh Ba Tư.
