Đánh thức 'kho báu' 161 vị Tiến sĩ ở Văn miếu Xích Đằng

Theo Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên, Văn miếu tọa lạc tại thôn Xích Đằng (phường Sơn Nam) nên người dân trong vùng thường gọi là Văn miếu Xích Đằng. Tên gọi Văn miếu Hưng Yên được gọi theo tên tỉnh. Văn miếu Xích Đằng thờ Đức Thánh Khổng Tử, thầy Chu Văn An và các bậc tiên hiền đạo Nho. Dưới thời Nguyễn, nơi đây còn là trường thi Hương, có năm là nơi sát hạch thí sinh đi dự kỳ thi Hương và về sau là nơi ghi danh các nhà khoa bảng của tỉnh Hưng Yên qua các thời kỳ phong kiến.

Hiện Văn miếu còn lưu giữ một khánh đá có tên “Văn miếu ngọc khánh” với niên đại Gia Long nhị niên (1803) và một quả chuông đồng lớn có tên khắc trên thân là “Văn miếu kim chung”, có niên đại Gia Long tam niên (1804). Trên thân chuông không có bài minh nên không nói rõ hơn được lịch sử của Văn miếu nhưng điều đó cũng cho thấy trước khi thành lập tỉnh Hưng Yên năm 1831, trên mảnh đất này đã ra đời Văn miếu. Dựa vào sự hiện diện của các tài liệu, văn chuông, văn khánh này cho chúng ta đoán định: Văn miếu Hưng Yên được lập vào năm 1803 - 1804 trên nền cũ của khu vực chùa Nguyệt Đường ở làng Xích Đằng.

Trải qua thời gian, Văn miếu Xích Đằng ngày nay gồm: Văn miếu môn (Tam quan), lầu chuông, lầu khánh, tả hữu vu, khu thờ chính và các công trình phụ trợ (hai tháp đá cổ, miếu thổ thần...). Trong đó, Văn miếu môn được làm kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, đây là công trình được giữ nguyên vẹn từ khi xây dựng cho đến nay. Ngày nay, Văn miếu môn được lấy làm biểu tượng của tỉnh Hưng Yên.

Di vật quý giá, tiêu biểu và đặc trưng của Văn miếu Xích Đằng là hệ thống bia Tiến sĩ được bài trí dọc hai gian giáp hồi của tòa Trung từ và Hậu cung. Ở Hưng Yên, mặc dù số lượng Tiến sĩ khá lớn và nhiều người đỗ đạt sớm nhưng đến năm 1888, tám tấm bia Tiến sĩ mới đồng thời được lập. Ở tấm bia thứ 8, phần cuối bia ghi rõ bia được dựng ngày 21 tháng Giêng năm Mậu Tý, niên hiệu Đồng Khánh năm thứ 3 (1888). Tổng số Tiến sĩ ghi trong tám tấm bia là 104 vị. Đến năm 1943, Tổng đốc Hưng Yên Dương Thiệu Tường cho lập bia bổ sung tên 57 Tiến sĩ của phủ Ân Thi và ba huyện (cũ): Văn Lâm, Mỹ Hào, Yên Mỹ. Như vậy, tổng số tiến sĩ ghi trên 9 tấm bia của Văn miếu Xích Đằng là 161 Tiến sĩ.

Từ những giá trị hiện hữu đó, năm 1992, Văn miếu Xích Đằng được xếp hạng là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Đồng thời, đây cũng là một trong 16 điểm di tích tiêu biểu thuộc di tích Quốc gia đặc biệt Khu di tích Phố Hiến, theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ năm 2014. Việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị của di tích có ý nghĩa quan trọng đối với sự nghiệp giáo dục đào tạo, sự nghiệp trồng người của địa phương.

Từ năm 1997, lần đầu tiên tổ chức lại việc tế lễ, lập Sổ vàng Văn miếu, quảng bá, phối hợp với ngành Giáo dục tỉnh xây dựng dự thảo quy chế hoạt động tại Văn miếu Xích Đằng. Đến năm 2004, Văn miếu thường xuyên tổ chức hoạt động văn hóa như Triển lãm thư pháp, hát ca trù và cho chữ đầu Xuân. Đây là hoạt động văn hóa lớn nhất trong năm của Văn miếu, diễn ra trong hai ngày mồng 4 và mồng 5 Tết Nguyên đán hằng năm.

Lễ hội khai mạc vào sáng ngày mồng 4. Sau khi khai mạc và khai bút, các thầy đồ của câu lạc bộ Thư pháp trong và ngoài tỉnh ngồi ở hai bên sân đường thập đạo của Văn miếu để cho chữ Thánh Hiền. Hoạt động này vừa thể hiện, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, vừa đáp ứng nhu cầu tâm linh của nhân dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Vào ngày rằm tháng Giêng hằng năm, Ban Quản lý di tích phối hợp với Hội văn học nghệ thuật tỉnh Hưng Yên tổ chức hội thơ. Cùng phối hợp với đơn vị Giáo dục - Đào tạo của địa phương tổ chức lễ dâng hương tại Văn miếu Xích Đằng, lễ tuyên dương học sinh giỏi, lễ báo công về thành tích học tập, lễ vinh danh phát thưởng cho học sinh đỗ các trường đại học, cao đẳng hay các tiết học thực tế tại di tích.

Từ năm 2008, Văn miếu còn có nhiều năm thực hiện chương trình liên kết với Sở giáo dục và Đào tạo triển khai hưởng ứng phong trào thi đua “xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”. Qua đó, Văn miếu Xích Đằng được các em học sinh trường Trung học phổ thông Tô Hiệu (Hưng Yên) nhận chăm sóc, thường xuyên đến dọn vệ sinh, chỉnh trang khuôn viên di tích.

Trong xu thế phát triển du lịch hiện nay, Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên thường xuyên tiến hành sưu tầm tài liệu, hiện vật, hình ảnh có liên quan đến thành tựu giáo dục, đào tạo của địa phương dưới các thời kỳ để tổ chức trưng bày, tuyên truyền, động viên, khuyến khích, thúc đẩy sự nghiệp giáo dục; đồng thời in các ấn phẩm văn hóa tuyên truyền về giá trị, hoạt động văn hóa có liên quan đến di tích và giao cán bộ có chuyên môn, nghiệp vụ hướng dẫn du khách tham quan, học tập tại Văn miếu...

Giám đốc Ban quản lý di tích tỉnh Hưng Yên Nguyễn Thị Thu Hường cho biết, các hoạt động được tổ chức tại Văn miếu Xích Đằng đã và đang phát huy rất tốt vai trò của di tích không chỉ với ngành giáo dục, đào tạo mà còn có ý nghĩa to lớn tích cực, sâu rộng đối với đời sống chính trị - kinh tế - văn hóa - xã hội của tỉnh Hưng Yên. Tuy nhiên, công tác bảo tồn và phát huy giá trị Di tích vẫn còn những khó khăn, hạn chế như: sự liên kết, kết nối Văn miếu với các tour du lịch chưa chặt chẽ, chưa khai thác hết tiềm năng du lịch và giáo dục; thiếu cơ sở vật chất kỹ thuật, hạ tầng, dịch vụ du lịch cần thiết đáp ứng nhu cầu của du khách khi tới tham quan và chiêm bái tại di tích; sản phẩm du lịch văn hóa tại di tích chưa đa dạng và hấp dẫn.

Cùng với các di tích Văn miếu khác, Văn miếu Xích Đằng là một trong những điểm sáng văn hóa Nho học của đồng bằng Bắc Bộ. Hôm nay, Văn miếu Xích Đằng đã và đang nằm trong chương trình đại trùng tu, từng bước lấy lại cảnh quan Văn miếu xưa, phục dựng lại một số công trình đã mất và xây dựng khu khuyến học, đưa nơi đây trở thành di tích đặc biệt trong Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, một trung tâm bảo tồn, lưu giữ và phát huy những thành tựu giáo dục, đào tạo của Hưng Yên.