Đây không đơn thuần là nhiệm vụ quản lý hành chính, mà là điều kiện tiên quyết để giải quyết dứt điểm tình trạng chồng lấn ranh giới, lệch tọa độ vùng trồng – "điểm nghẽn" kỹ thuật lớn nhất đang đe dọa trực tiếp đến tính pháp lý và uy tín của các mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực như sầu riêng, cà phê và hồ tiêu.
Áp lực tiến độ
Tại buổi gặp gỡ "Cà phê Doanh nhân" lần thứ 7 do UBND tỉnh Đắk Lắk tổ chức, bài toán minh bạch nguồn gốc nông sản và chuẩn hóa mã số vùng trồng xuất khẩu tiếp tục trở thành tâm điểm tranh luận giữa các ngành chức năng và cộng đồng doanh nghiệp. Tính đến nay, toàn tỉnh Đắk Lắk đã có 277 mã số vùng trồng sầu riêng và 54 cơ sở đóng gói được cấp phép; trong đó, có 42 cơ sở đóng gói đủ điều kiện phục vụ xuất khẩu. Tuy nhiên, việc duy trì tính hợp lệ của các mã số này trước hàng rào kiểm dịch ngặt nghèo từ các thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Trung Quốc, đang đối mặt với thử thách chưa từng có.
Quy định xuất khẩu chính ngạch đòi hỏi từng lô hàng, từng container phải truy xuất chính xác đến từng thửa đất, tọa độ ranh giới thực địa. Thế nhưng, bức tranh quản lý đất nông nghiệp tại địa phương vẫn còn nhiều khoảng trống: dữ liệu hồ sơ địa chính qua nhiều thời kỳ chưa đồng bộ, tình trạng ranh giới trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất sai lệch so với tọa độ vệ tinh thực tế diễn ra khá phổ biến. Khi cơ sở dữ liệu chưa chuẩn, việc tích hợp phần mềm để cấp mã số vùng trồng tập trung cho các nhóm hộ, hợp tác xã gặp nhiều vướng mắc pháp lý.
Báo cáo trước lãnh đạo UBND tỉnh, cơ quan chuyên môn cho biết tính đến thời điểm hiện tại, tỷ lệ làm sạch cơ sở dữ liệu đất đai trên toàn tỉnh mới đạt khoảng 36,1% khối lượng công việc. Trong khi đó, mốc thời hạn chót bắt buộc phải hoàn tất toàn bộ chiến dịch được ấn định vào ngày 15/12/2026. Khối lượng công việc còn lại lên tới gần 64% phải xử lý chỉ trong vòng chưa đầy hai tháng, đặt bộ máy quản lý từ tỉnh đến tận thôn, buôn vào một cuộc chạy đua nước rút đầy áp lực.
Để bảo đảm tiến độ, Công an tỉnh đang chủ trì phối hợp chặt chẽ với Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng cán bộ địa chính các xã, phường khẩn trương đối soát thông tin cư dân với từng thửa đất, quyết tâm đưa 100% dữ liệu đất đai về trạng thái chuẩn hóa, sẵn sàng tích hợp cấp mã số liên thông cho các ngành hàng chủ lực.
Gỡ vướng pháp lý
Trước những băn khoăn của Hiệp hội và các nhà vườn về tính pháp lý khi lập hồ sơ mã vùng trồng, ông Bùi Hồng Quý – Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk đã trực tiếp làm rõ những nút thắt căn bản về mặt quy định. Người đứng đầu ngành nông nghiệp khẳng định: Việc người dân trồng sầu riêng xen canh trong vườn cao su, cà phê hay các loại cây trồng khác hoàn toàn đủ điều kiện để đề nghị cấp mã số vùng trồng xuất khẩu.
Theo ông Bùi Hồng Quý, các quy định pháp luật hiện hành không hề bắt buộc nông dân phải trồng thuần sầu riêng mới được cấp mã số. Bản chất đất trồng cao su hay cây ăn trái đều thuộc nhóm đất nông nghiệp trồng cây lâu năm, nên việc trồng xen không vi phạm mục đích sử dụng đất. Để được phê duyệt và duy trì mã số vùng trồng xen canh, các chủ thể chỉ cần đáp ứng các điều kiện cốt lõi về pháp lý và an toàn sinh học. Trước hết, người canh tác phải chứng minh được quyền sử dụng đất hợp pháp thông qua giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc có văn bản, hợp đồng liên kết được chính quyền và chủ đất xác nhận canh tác thực tế trên thửa đất đó.
Cùng với đó, quy trình chăm sóc, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trên cây sầu riêng phải bảo đảm tính độc lập, tuyệt đối không gây tác động tiêu cực hay để tồn dư hóa chất chéo sang cây trồng xen như cao su, cà phê. Toàn bộ nhật ký nông hộ phải được ghi chép minh bạch nhằm giải trình thuyết phục với cơ quan kiểm dịch của nước nhập khẩu khi tiến hành thẩm định thực địa.
Bên cạnh câu chuyện trồng xen, cuộc đối thoại cũng giải tỏa triệt để mối lo của nhiều nông dân về việc "sổ đỏ đang thế chấp trong ngân hàng". Lãnh đạo tỉnh khẳng định rõ: Làm sạch dữ liệu và cấp mã số vùng trồng là xác định tọa độ không gian thực tế và chủ thể canh tác trên bản đồ số, hoàn toàn không phụ thuộc vào việc bản gốc sổ đỏ đang lưu trữ ở đâu. Khi dữ liệu ranh giới đã chuẩn hóa, quy trình định danh điện tử thửa đất sẽ được vận hành liên thông.
Đồng thời, để hỗ trợ cơ sở, lãnh đạo UBND tỉnh đã chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tổng hợp nhu cầu, phối hợp với Sở Tài chính bố trí ngay nguồn ngân sách cụ thể để tập huấn, hỗ trợ kỹ thuật thiết lập mã số vùng trồng cho các sản phẩm chủ lực. Có nguồn lực đi kèm, cán bộ khuyến nông, hội nông dân và chính quyền xã mới có thể trực tiếp đến từng vườn đồng hành cùng bà con.
Với vai trò nhạc trưởng kết nối chuỗi ngành hàng, ông Lê Anh Trung – Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho rằng: Số hóa dữ liệu đất đai và cấp mã số vùng trồng không đơn thuần là thủ tục đáp ứng yêu cầu của đối tác nhập khẩu, mà chính là tấm căn cước công dân để nông sản bước vào sân chơi toàn cầu. Nhận diện rõ nguy cơ từ tình trạng tranh mua, tranh bán và nguy cơ mượn mã số, Hiệp hội đang chủ động xây dựng mạng lưới tổ hợp tác, hợp tác xã vệ tinh để làm hạt nhân liên kết các hộ trồng nhỏ lẻ thành những vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn.
"Chúng tôi xác định sứ mệnh của Hiệp hội không chỉ là cầu nối phản ánh khó khăn, mà là người cầm nhịp chuẩn hóa quy trình. Đã qua rồi cái thời tư duy buôn chuyến, ăn xổi; muốn bảo vệ ngành hàng tỷ đô, mỗi hội viên, mỗi nhà vườn phải tự giác tuân thủ kỷ luật canh tác, minh bạch nguồn gốc từ gốc cây đến bàn ăn. Hiệp hội cam kết đồng hành sát sao cùng chính quyền địa phương, đưa chuyên gia kỹ thuật về tận buôn làng hướng dẫn bà con số hóa quy trình, thiết lập hệ thống giám sát nội bộ để cùng tạo ra những container sầu riêng Đắk Lắk đạt chuẩn xuất khẩu chính ngạch cao nhất", ông Lê Anh Trung nhấn mạnh.
Nâng tầm nông sản
Phân tích bản chất kinh tế của mã số vùng trồng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn nhấn mạnh: Nếu chỉ cấp mã số trên giấy mà không gắn với tư duy chuỗi giá trị, địa phương không thể làm chủ và gia tăng giá trị nông sản. Việc phụ thuộc vào doanh nghiệp ngoài tỉnh chỉ thu mua thô rồi đưa đi nơi khác đóng gói khiến chuỗi giá trị tại chỗ rất bấp bênh. Do đó, tỉnh tập trung phát triển các khu, cụm công nghiệp chế biến sâu, ưu tiên đưa sản phẩm tươi đạt chuẩn ra thị trường, đồng thời cấp đông, tách múi sản phẩm loại hai, loại ba để tối ưu giá trị.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Phó Chủ tịch Nguyễn Thiên Văn kêu gọi doanh nghiệp liên kết chặt chẽ, trách nhiệm với nông dân từ khâu giống, canh tác đến thu hoạch và đóng gói, xem đây là chìa khóa mở ra luồng xanh kiểm dịch cho nông sản Đắk Lắk.
"Muốn sầu riêng Đắk Lắk đi vào 'luồng xanh', điều tiên quyết là phải minh bạch dữ liệu. Đất, nước, lá và quả qua từng chu kỳ sinh trưởng đều phải kiểm nghiệm, lưu mẫu định kỳ và công khai với đối tác nhập khẩu. Khi kiểm soát nội bộ nghiêm ngặt song hành cùng việc cơ quan chức năng giám sát, lấy mẫu đột xuất, phía bạn sẽ hoàn toàn yên tâm. Tỷ lệ kiểm tra tại cửa khẩu sẽ giảm tối đa, nông sản thông quan thuận lợi mà không lo ách tắc", ông Nguyễn Thiên Văn khẳng định.
Tiếp nối định hướng đó, Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đỗ Hữu Huy khẳng định, tỉnh đang tập trung hoàn thiện hạ tầng các khu, cụm công nghiệp và trải thảm đỏ kêu gọi các tập đoàn, doanh nghiệp có tiềm lực tham gia đầu tư vào lĩnh vực chế biến sâu.
Tỉnh không khuyến khích việc chạy theo xuất khẩu thô đơn thuần bởi rủi ro kiểm dịch cao và người nông dân chịu nhiều thiệt thòi. Đắk Lắk mong muốn cộng đồng doanh nghiệp cùng đồng hành xây dựng các nhà xưởng sơ chế, cấp đông, bóc múi, chế biến sâu hiện đại ngay tại các vùng nguyên liệu tập trung. Chỉ khi công nghiệp chế biến hiện diện tương xứng với quy mô sản xuất, chuỗi giá trị nông sản Đắk Lắk mới thực sự bền vững và khai phóng hết tiềm năng của vùng đất Tây Nguyên.
Chiến dịch chạy đua làm sạch cơ sở dữ liệu đất đai trước ngày 15/12/2026 chính là bệ đỡ kỹ thuật cho tầm nhìn dài hạn đó. Khi từng tọa độ thửa đất được định danh chuẩn xác trên nền tảng số, Đắk Lắk sẽ khép lại thời kỳ làm ăn manh mún, chính thức bước vào sân chơi toàn cầu bằng uy tín của một nền nông nghiệp minh bạch và trách nhiệm.
