Bên lề Quốc hội, phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Đại biểu Quốc hội Đoàn TP Hà Nội về vai trò của công tác tư tưởng, sự giám sát của báo chí trong phòng ngừa tham nhũng chính sách từ sớm, từ xa; yêu cầu củng cố "lá chắn văn hóa" trong xây dựng pháp luật cũng như tinh thần chất vấn đến cùng để tạo chuyển biến thực chất sau kỳ họp.
Thưa đại biểu, trước thềm Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Chủ tịch Quốc hội đã chỉ đạo về việc “làm luật phải sạch”, không để lợi ích nhóm hay tham nhũng chính sách cài cắm vào văn bản quy phạm pháp luật. Đại biểu đánh giá như thế nào về vai trò của công tác tư tưởng, định hướng dư luận xã hội và sự giám sát của báo chí - truyền thông trong việc phát hiện, ngăn chặn “nhóm lợi ích” ngay từ khâu soạn thảo luật?
Tôi cho rằng, thông điệp “làm luật phải sạch” của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chạm đến một yêu cầu rất căn bản: pháp luật phải là sự kết tinh của lợi ích quốc gia, dân tộc và quyền lợi chính đáng của nhân dân, chứ không thể là nơi hợp thức hóa những lợi ích riêng. Một quy định thiếu minh bạch có thể chỉ nằm trong vài dòng chữ, nhưng hậu quả của nó có thể kéo dài nhiều năm, làm méo mó môi trường cạnh tranh, gây lãng phí nguồn lực và, nguy hiểm hơn, bào mòn niềm tin xã hội. Bởi vậy, phòng ngừa tham nhũng chính sách phải bắt đầu từ khi hình thành ý tưởng chính sách, chứ không đợi đến khi văn bản đã được ban hành.
Ở đây, công tác tư tưởng có vai trò đi trước, nhưng không nên hiểu giản đơn là tuyên truyền để mọi người đồng thuận với một dự thảo. Điều quan trọng hơn là bồi đắp văn hóa liêm chính, tinh thần thượng tôn pháp luật và ý thức đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cục bộ trong chính những người tham gia xây dựng chính sách; đồng thời hình thành một môi trường thảo luận công khai, có lý lẽ, dựa trên bằng chứng. Sự đồng thuận bền vững không đến từ việc chỉ nghe một chiều, mà từ khả năng lắng nghe ý kiến khác nhau và giải trình thuyết phục trước Nhân dân.
Tôi đặc biệt coi trọng vai trò của báo chí và truyền thông. Báo chí cần được tạo điều kiện theo dõi quá trình xây dựng chính sách, đối chiếu các phiên bản dự thảo, đặt câu hỏi khi một điều khoản bất ngờ tạo ưu thế cho một nhóm chủ thể, khi chi phí tuân thủ của người dân và doanh nghiệp tăng bất hợp lý, hoặc khi ý kiến phản biện xác đáng chưa được giải thích rõ. Cùng với đó là công khai báo cáo đánh giá tác động, minh bạch việc tiếp thu, giải trình; tăng cường phản biện của Mặt trận Tổ quốc, giới chuyên gia, hiệp hội nghề nghiệp và người dân. Tất nhiên, giám sát phải khách quan, tôn trọng sự thật, không đồng nhất phản biện chính sách với quy kết cá nhân thiếu căn cứ.
Theo tôi, muốn luật sạch, trước hết quy trình làm luật phải sáng rõ; muốn ngăn lợi ích nhóm, phải để lợi ích công được soi chiếu thường xuyên. Công tác tư tưởng tạo nền tảng về đạo đức và trách nhiệm, báo chí mở rộng ánh sáng công khai, còn các cơ quan có thẩm quyền phải biến cảnh báo thành kiểm tra, giải trình và xử lý cụ thể. Ba yếu tố ấy bổ sung cho nhau, tạo nên một cơ chế phòng ngừa từ sớm, từ xa.
Tại Kỳ họp này, Quốc hội xem xét nhiều dự án luật có phạm vi điều chỉnh rộng, tác động sâu đến đời sống kinh tế - xã hội và quyền con người. Đại biểu có kỳ vọng và đề xuất cụ thể gì để các quy định pháp luật vừa tháo gỡ điểm nghẽn kinh tế, vừa kiên quyết bảo vệ “an ninh văn hóa, an ninh tư tưởng” - như một lá chắn giữ gìn bản sắc và sự ổn định của đất nước?
Tôi kỳ vọng Kỳ họp lần này tiếp tục tạo ra sự chuyển biến về tư duy lập pháp: không chỉ sửa những quy định đang cản trở phát triển, mà còn kiến tạo một môi trường để kinh tế phát triển lành mạnh, xã hội ổn định và con người được phát triển toàn diện. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết của phát triển. Như vậy, bảo đảm an ninh văn hóa, an ninh tư tưởng không phải là một nhiệm vụ đứng ngoài kinh tế; đó là điều kiện để tăng trưởng có sức bền và để đất nước không đánh mất phương hướng trong quá trình hội nhập.
Tôi muốn nhấn mạnh một điểm: Lá chắn văn hóa vững chắc không phải là một bức tường khép kín trước những cái mới. Sức mạnh của nó nằm ở bản lĩnh, khả năng nhận diện đúng - sai, tốt - xấu; ở năng lực tiếp thu tinh hoa nhân loại mà vẫn giữ được căn cốt dân tộc; và ở niềm tin của người dân vào những chính sách công bằng, minh bạch. Vì thế, các dự án luật vừa phải bảo đảm quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp, quyền sáng tạo và tiếp cận thông tin hợp pháp, vừa phải xác định rõ trách nhiệm phòng ngừa, xử lý những hành vi xâm hại lợi ích công cộng, quyền và lợi ích chính đáng của người khác.
Từ góc độ đó, tôi quan tâm ba vấn đề: Các quy định liên quan đến môi trường số phải có công cụ đủ hiệu quả để xử lý thông tin giả mạo có chủ đích, sản phẩm deepfake gây hại, hành vi xâm phạm quyền tác giả, nội dung độc hại đối với trẻ em; đồng thời phải rõ khái niệm, đúng thẩm quyền, bảo đảm tính tương xứng, tránh quy định chung chung dẫn tới áp dụng tùy tiện; Cần ràng buộc trách nhiệm thực chất của nền tảng số và chủ thể kinh doanh nội dung, không đẩy toàn bộ gánh nặng cho gia đình, nhà trường hay người sử dụng; Pháp luật phải khuyến khích sáng tạo nội dung Việt Nam có chất lượng, bảo vệ tài sản trí tuệ, hỗ trợ giáo dục kỹ năng số và nâng cao năng lực thẩm định thông tin của công chúng.
Nói cách khác, điều tôi mong muốn là chúng ta vừa mở rộng không gian phát triển, vừa củng cố sức đề kháng văn hóa của xã hội. Bảo vệ an ninh văn hóa, tư tưởng hiệu quả nhất không chỉ bằng việc ngăn chặn cái xấu, mà còn bằng việc làm cho cái tốt, cái đẹp và những giá trị Việt Nam có sức lan tỏa mạnh mẽ hơn trong đời sống thực cũng như trên không gian số.
Tại Kỳ họp thứ 2 sẽ diễn ra phiên chất vấn đầu tiên của nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI. Với phương châm “Chất vấn chỉ có ý nghĩa khi vấn đề được giải quyết trong thực tế”, đại biểu đặt ra tinh thần trách nhiệm cho bản thân như thế nào trong việc bấm nút chất vấn, “truy” đến cùng các điểm nghẽn, tồn tại thuộc lĩnh vực văn hóa, thông tin - truyền thông và giáo dục tư tưởng để mang lại chuyển biến thực sự sau Kỳ họp?
Tôi rất đồng tình với yêu cầu của Chủ tịch Quốc hội rằng chất vấn chỉ có ý nghĩa khi vấn đề được giải quyết trong thực tế. Với tôi, bấm nút chất vấn không phải để có một phát biểu gây chú ý, mà để chuyển những băn khoăn chính đáng của cử tri thành trách nhiệm cụ thể của cơ quan có thẩm quyền. Một câu hỏi chất vấn tốt phải được chuẩn bị bằng việc đọc kỹ hồ sơ, đi vào thực tiễn, đối chiếu số liệu, lắng nghe người chịu tác động và xác định đúng nơi cần giải trình. Nói ngắn gọn, chất vấn phải đúng việc, đúng người, đúng trách nhiệm và hướng tới kết quả.
Trong lĩnh vực mình quan tâm, tôi muốn theo đuổi một số vấn đề đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống: vì sao có nơi thiết chế văn hóa được đầu tư nhưng hoạt động còn hình thức; vì sao nguồn lực cho văn hóa và công nghiệp văn hóa chưa chuyển hóa tương xứng thành sản phẩm, thị trường và công ăn việc làm; những bất cập nào đang cản trở bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trong môi trường số; trách nhiệm của nền tảng, cơ quan quản lý và cơ sở giáo dục đến đâu trước tình trạng nội dung độc hại, lừa đảo bằng hình ảnh giả mạo, sự suy giảm kỹ năng nhận diện thông tin của một bộ phận người sử dụng, nhất là thanh thiếu niên. Tất nhiên, vấn đề nào được đưa ra chất vấn trực tiếp còn phụ thuộc chương trình và nhóm vấn đề được Quốc hội lựa chọn; những nội dung khác vẫn phải được theo đuổi bằng chất vấn văn bản, kiến nghị và các hình thức giám sát phù hợp.
Tôi cho rằng mỗi câu hỏi phải cố gắng làm rõ bốn điểm: vướng mắc cụ thể nằm ở đâu; ai chịu trách nhiệm chính; giải pháp và nguồn lực thực hiện là gì; thời hạn nào để cử tri có thể kiểm chứng kết quả. Khi cần, phải chất vấn tiếp để tránh tình trạng câu trả lời dừng ở việc nêu khó khăn hoặc hứa sẽ nghiên cứu. Nhưng 'truy' đến cùng ở đây không phải nhằm tạo áp lực cá nhân, mà để cùng nhận diện đúng nút thắt và thúc đẩy cơ quan hữu quan thực hiện đầy đủ trách nhiệm.
Trách nhiệm của đại biểu không kết thúc khi micro được tắt. Sau Kỳ họp, tôi sẽ tiếp tục theo dõi các cam kết, đối chiếu với chuyển biến tại cơ sở, phản ánh lại với cử tri và kiến nghị giám sát tiếp đối với những việc chậm khắc phục. Tôi luôn nghĩ rằng, giá trị của một kỳ họp không chỉ nằm ở những phát biểu được ghi nhận trong nghị trường, mà còn ở những thay đổi người dân có thể cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày. Đó cũng là thước đo trách nhiệm của chính mỗi đại biểu Quốc hội.
Trân trọng cảm ơn đại biểu!
