Trong một quán cà phê ở Kiev, hai binh sĩ đang nghỉ giữa ca đã đề nghị chụp ảnh cùng tướng Mykhailo Fedorov - cựu Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine vừa bị cách chức. Với họ, ông là người theo đuổi tham vọng đưa robot và thiết bị bay không người lái (UAV) ra tiền tuyến để thay thế con người.
Trong cuộc phỏng vấn với New York Times, ông Fedorov khẳng định việc bị miễn nhiệm sẽ chỉ làm chậm, chứ không thể đảo ngược quá trình chuyển đổi quân đội Ukraine sang mô hình tác chiến dựa trên công nghệ.
"Tôi hoàn toàn tin rằng robot và UAV nên đảm nhận việc chiến đấu ở bất cứ nơi nào có thể. Đó là cách để bảo toàn sinh mạng của binh sĩ", ông nói.
Tham vọng "robot hóa" chiến trường
Ở tuổi 35, ông Fedorov được xem là kiến trúc sư của chiến lược quân sự mới của Ukraine. Trong sáu tháng giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng, ông thúc đẩy mạnh mẽ việc chuyển ngân sách mua sắm vũ khí sang UAV, robot và các hệ thống điều khiển bằng AI. Theo ông, trong chiến tranh hiện đại, chỉ những quân đội sở hữu vũ khí thông minh, giá thành thấp và có thể sản xuất hàng loạt mới đủ sức tồn tại.
Ông hình dung chiến tranh sẽ phát triển theo nhiều cấp độ: đầu tiên là điều khiển UAV từ xa để đưa binh sĩ rời tiền tuyến; tiếp đó là các hệ thống tự động tấn công mục tiêu và cuối cùng là những trận chiến giữa các UAV tự hành sử dụng AI mà gần như không cần con người can thiệp.
Theo ông Fedorov, hiện khoảng 95% thương vong của quân đội Nga trên tiền tuyến do UAV Ukraine gây ra, vượt xa hiệu quả của xe tăng, pháo binh, súng bắn tỉa hay các loại vũ khí truyền thống khác.
Ukraine cũng đang thử nghiệm nhiều loại vũ khí mới. Ông Fedorov cho biết đã trực tiếp giới thiệu một mẫu robot một bánh tự cân bằng gắn súng máy có khả năng di chuyển tốc độ cao trên địa hình gồ ghề. Ông tiết lộ Ukraine còn thử nghiệm UAV tự động lựa chọn mục tiêu mà không cần liên lạc vô tuyến với người điều khiển; loại vũ khí này đã được sử dụng thử nghiệm tại bán đảo Crimea nhưng chưa được sản xuất hàng loạt.
Cải tổ gây tranh cãi
Tham vọng hiện đại hóa quân đội cũng khiến ông Fedorov đối đầu với nhiều tướng lĩnh và các doanh nghiệp quốc phòng truyền thống.
Theo ông, khi còn đương chức, tỷ trọng ngân sách dành cho UAV và các hệ thống công nghệ cao đã tăng từ khoảng 60% lên 90% tổng ngân sách mua sắm vũ khí. Ông cũng triển khai một nền tảng trực tuyến cho phép binh sĩ lựa chọn, đặt mua trang bị theo nhu cầu, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào cơ chế mua sắm truyền thống.
Ông cho rằng mô hình chiến tranh mới khiến nhiều loại vũ khí từng được NATO sử dụng rộng rãi, như đạn pháo 155 mm hay xe tăng, không còn phù hợp như trước. Trên chiến trường hiện nay, khu vực có thể bị UAV tấn công đã vượt xa tầm bắn hiệu quả của pháo và xe tăng, vì vậy ngân sách nên được ưu tiên cho các hệ thống không người lái.
Ông cũng tiết lộ từng sử dụng máy phát hiện nói dối để rà soát các quan chức trong bộ bị nghi có quan hệ lợi ích với các nhà thầu quốc phòng, động thái khiến ông tạo thêm nhiều đối thủ. Theo ông, các nhóm vận động hành lang trong ngành công nghiệp quốc phòng đã tích cực thúc đẩy việc cách chức mình.
Biến động chính trị nhưng chiến lược vẫn được duy trì
Việc Tổng thống Volodymyr Zelensky cách chức ông Fedorov đã gây ra làn sóng phản đối tại Kiev và một số thành phố khác.
Một số nhà phân tích Ukraine cho rằng ngoài những bất đồng về chiến lược quân sự, việc ông Fedorov ngày càng được công chúng ủng hộ cũng khiến ông trở thành nhân tố chính trị có thể cạnh tranh với Tổng thống Zelensky trong tương lai. Tuy nhiên, cựu bộ trưởng phủ nhận ý định đối đầu với nhà lãnh đạo Ukraine.
Ông khẳng định sẽ không tham gia phe đối lập trong thời chiến, cũng không tham gia các cuộc biểu tình đòi phục chức cho mình. Dù vậy, ông cũng tuyên bố sẽ không quay lại chính phủ nếu không được khôi phục chức vụ Bộ trưởng Quốc phòng.
Theo khảo sát của Rating Group, 72% người dân Ukraine phản đối việc cách chức ông Fedorov. Một số sĩ quan và binh sĩ cũng công khai ủng hộ chiến lược ưu tiên công nghệ nhằm giảm số lượng binh sĩ phải trực tiếp chiến đấu.
Bất kể tương lai chính trị ra sao, ông Fedorov khẳng định sẽ tiếp tục thúc đẩy việc triển khai robot chiến đấu. Theo ông, phần lớn lực lượng bộ binh trên tiền tuyến trong tương lai có thể được thay thế bằng cảm biến, ụ súng tự động và UAV.
Quan điểm này vấp phải phản đối từ Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế và nhiều tổ chức nhân đạo, vốn cho rằng con người vẫn phải giữ vai trò quyết định trong việc sử dụng vũ khí sát thương để bảo đảm tuân thủ luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, ông Fedorov tin rằng quá trình "robot hóa" chiến trường đã bắt đầu và sẽ tiếp tục, bất kể những biến động chính trị hiện nay.
