Đánh giá về đường lối đối ngoại của Việt Nam tại các diễn đàn khu vực và quốc tế, nhà phân tích Collins Chong nhận định rằng cách tiếp cận ngoại giao đa phương của Việt Nam thể hiện rõ tầm quan trọng của tự chủ chiến lược và chủ nghĩa đa phương thực tiễn trong một trật tự khu vực và toàn cầu đang ngày càng phân mảnh.
Ông giải thích, trong bối cảnh tình hình địa chính trị thế giới xuất hiện nhiều biến động phức tạp, Việt Nam nhận thức sâu sắc rằng mối đe dọa lớn nhất đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) hiện nay không chỉ dừng lại ở sự gia tăng cạnh tranh giữa các cường quốc, mà nguy hiểm hơn là sự suy giảm dần khả năng của ASEAN trong việc tự định hình môi trường chiến lược. Từ nhận thức chiến lược đó, Việt Nam đã từng bước khẳng định và định vị như một tác nhân ngoại giao ngày càng có trọng lượng tại khu vực.
Chuyên gia Collins Chong nhấn mạnh, Việt Nam đã kết hợp hài hòa giữa nguyên tắc độc lập, tự chủ và không liên minh truyền thống với một vai trò chủ động, tích cực hơn trong công cuộc xây dựng thể chế khu vực, thúc đẩy hội nhập kinh tế và tăng cường cam kết quốc tế. Đường lối ngoại giao lâu đời của Việt Nam trong việc duy trì và đa dạng hóa quan hệ hợp tác với tất cả các cường quốc lớn, bao gồm Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản cùng nhiều đối tác chiến lược khác, đã tạo ra một sự linh hoạt ngoại giao đáng kể. Quan trọng hơn cả, chính sách đối ngoại cân bằng này cho phép Việt Nam củng cố mạnh mẽ các lợi ích an ninh và phát triển kinh tế quốc gia mà không rơi vào thế bị phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một cường quốc đơn lẻ nào.
Theo nhà phân tích Collins Chong, kinh nghiệm thực tiễn của Việt Nam mang lại bài học mang tính thời sự cao đối với hoàn cảnh hiện tại của ASEAN. Khi sự cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, các quốc gia trong khu vực phải đối mặt với áp lực gia tăng trong việc đưa ra những lựa chọn khó khăn liên quan đến thương mại, công nghệ, các thỏa thuận an ninh và sự định hình địa chính trị. Thực tiễn đối ngoại của Việt Nam đã chứng minh một thực tế rằng việc duy trì tự chủ chiến lược không nhất thiết đòi hỏi một quốc gia phải tự tách biệt hay giữ khoảng cách với các cường quốc. Thay vào đó, năng lực tự chủ chiến lược nằm ở khả năng chủ động tương tác và hợp tác với tất cả các nước lớn, trong khi vẫn bảo lưu hoàn toàn quyền tự quyết độc lập và giữ vững các lợi ích cốt lõi của quốc gia.
Nhìn rộng ra toàn khối ASEAN, nhà phân tích đến từ Đại học Malaya cho rằng thử thách thực sự đối với vai trò trung tâm của hiệp hội không còn đơn thuần nằm ở việc các cường quốc có tiếp tục hiện diện và tham dự các hội nghị do ASEAN chủ trì hay không. Thước đo thực chất cho vai trò trung tâm chính là liệu ASEAN có còn đủ năng lực để tác động đến hành vi của các nước lớn, thiết lập các quy tắc khu vực mang tính ràng buộc và thực chất, đồng thời ngăn chặn sự đối đầu từ bên ngoài chi phối và áp đặt lên tương lai của toàn khu vực.
Trong tiến trình đó, đóng góp của Việt Nam có vai trò đặc biệt quan trọng giúp củng cố tính thiết thực và giá trị ngoại giao của ASEAN thông qua việc kiên trì xây dựng đồng thuận, tăng cường tương tác mang tính xây dựng và giữ vững cam kết đối với luật pháp quốc tế cũng như các thể chế khu vực. Điều này thể hiện rõ nét tại khu vực Biển Đông, nơi Việt Nam luôn nhất quán nhấn mạnh tầm quan trọng của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982), thúc đẩy giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và kiên quyết bảo vệ các quyền chủ quyền. Lập trường kiên định của Việt Nam góp phần làm sâu sắc thêm nguyên tắc rằng ổn định khu vực phải dựa trênnền tảng của các quy tắc quốc tế được thừa nhận chung, thay vì sự thực thi quyền lực hay hành vi đơn phương từ bất kỳ phía nào.
Phân tích sâu hơn về tinh thần đoàn kết nội khối ASEAN, chuyên gia Collins Chong lưu ý rằng sự đoàn kết của ASEAN không thể chỉ được đo lường một cách hình thức thông qua việc ban hành các tuyên bố chung. Trên thực tế, mỗi quốc gia thành viên ASEAN sở hữu mức độ phụ thuộc kinh tế, ưu tiên an ninh và nhận thức về rủi ro rất khác nhau. Do đó, một sự đoàn kết thực chất đòi hỏi phải dựa trên niềm tin chính trị đủ sâu sắc và các lợi ích chung đủ mạnh mẽ để ngăn chặn những khác biệt nội khối làm tê liệt khả năng ra quyết định và hành động tập thể của hiệp hội.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang nổi lên như một lực lượng chiến lược quan trọng tại khu vực, đặc biệt là trong các lĩnh vực then chốt sẽ định hình giai đoạn cạnh tranh địa chính trị và kinh tế tiếp theo. Các lĩnh vực này bao gồm công nghệ mới nổi, nâng cao sức chống chịu của chuỗi cung ứng, chuyển đổi số, quản trị tài nguyên chiến lược, chuyển dịch năng lượng và bảo đảm an ninh lương thực. Đây không còn đơn thuần là các mục tiêu ưu tiên phát triển kinh tế thuần túy, mà đã trở thành những công cụ trung tâm cấu thành nên sức mạnh quốc gia, ảnh hưởng chiến lược và an ninh của toàn bộ khu vực. Việc không ngừng mở rộng năng lực và gia tăng tầm quan trọng trong các ngành kinh tế chiến lược này tạo cho Việt Nam đòn bẩy đối ngoại lớn hơn và một tiếng nói mạnh mẽ hơn trong việc tham gia định hình trật tự khu vực.
Đáng chú ý, nhà phân tích Collins Chong đánh giá Việt Nam đang trở thành một nhân tố có ý nghĩa ngày càng quan trọng đối với việc ổn định cân bằng quyền lực khu vực, nhất là trong vai trò thu hẹp khoảng cách chiến lược giữa Trung Quốc và Mỹ. Năng lực của Việt Nam trong việc duy trì mối quan hệ xây dựng và thực chất với cả hai cường quốc hàng đầu thế giới, trong khi vẫn bảo vệ vững chắc sự độc lập chiến lược của mình, cho phép Việt Nam đóng góp tích cực vào trạng thái cân bằng khu vực, giảm thiểu các nguy cơ phân cực chiến lược và giữ gìn không gian tự chủ chung của ASEAN. Mặc dù Việt Nam không thể đơn phương hòa giải những bất đồng căn bản và sâu sắc giữa Washington và Bắc Kinh, nhưng sự tham gia ngoại giao chủ động cùng trọng lượng chiến lược ngày càng tăng của Hà Nội có thể giúp ngăn chặn sự cạnh tranh giữa các nước lớn biến thành tác nhân gây bất đồng tại Đông Nam Á.
Do đó, theo ông Collins Chong, sức mạnh mới nổi của Việt Nam không chỉ nằm ở sự tăng trưởng về tầm quan trọng kinh tế hay công nghệ, mà còn thể hiện ở khả năng đóng góp thiết thực vào một trật tự khu vực cân bằng hơn, ổn định hơn và tự chủ chiến lược hơn. Vị thế quốc tế của Việt Nam đã hưởng lợi rõ rệt từ khả năng tương tác linh hoạt với các cường quốc cạnh tranh, song song với việc phát triển cơ sở chế tạo nội địa, thu hút nguồn vốn đầu tư chất lượng cao và mở rộng mạng lưới đối tác ngoại giao.
Tuy nhiên, chuyên gia Collins Chong cũng nhấn mạnh rằng ảnh hưởng ngoại giao lâu dài của Việt Nam sẽ phụ thuộc quyết định vào việc liệu Việt Nam có thể chuyển hóa các mối quan hệ đối ngoại này thành những kết quả thực chất cho khu vực hay không, đặc biệt là trong việc bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng, duy trì ổn định hàng hải, thúc đẩy hợp tác số và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.
