Mỗi độ xuân về, khi những nhành mai vàng bắt đầu khoe sắc trên vùng đất Bình Khê, hàng vạn trái tim lại hướng về "Đệ nhất danh lam cổ tích" để tìm lại những giá trị văn hóa ngàn năm, cùng hòa mình vào không gian lễ hội đậm chất nhân văn và lòng tự hào dân tộc.
"Học viện Phật giáo" đầu tiên của Đại Việt
Trong hệ thống di tích nhà Trần tại Quảng Ninh, chùa Quỳnh Lâm giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Được khởi dựng từ thời Lý, nhưng phải đến thời Trần, chùa mới thực sự vươn mình trở thành trung tâm Phật giáo lớn nhất của cả nước. Đây không chỉ là nơi thờ tự mà còn được coi là "Học viện Phật giáo" đầu tiên của nước ta - nơi đào tạo nên những bậc tăng tài, những trí thức uyên bác cho triều đình và giáo hội.
Lịch sử ghi dấu, vào năm 1317, Trúc Lâm đệ nhị tổ Pháp Loa đã cho thành lập "Quỳnh Lâm viện", biến nơi đây thành trung tâm truyền bá kinh kệ và khắc in kinh sách lớn nhất bấy giờ. Vai trò của chùa Quỳnh Lâm không chỉ dừng lại ở tôn giáo mà còn là biểu tượng của sự tự chủ về văn hóa và tư tưởng của một quốc gia Đại Việt đang trên đà hưng thịnh. Hình ảnh pho tượng Di Lặc bằng đồng khổng lồ - một trong "An Nam tứ đại khí" từng hiện hữu tại đây - chính là minh chứng cho sự tài hoa của các nghệ nhân xưa và tiềm lực kinh tế, văn hóa rực rỡ của thời đại đó.
Trong không khí linh thiêng của ngày khai hội 19/3 (tức mồng 1 tháng 2 năm Bính Ngọ), ông Nguyễn Đình Thắng, Phó Chủ tịch UBND phường Bình Khê, Trưởng Ban Tổ chức lễ hội đã khẳng định: Chùa Quỳnh Lâm không chỉ là di sản của riêng Quảng Ninh mà là báu vật của quốc gia. Việc gìn giữ và tổ chức lễ hội hàng năm là cách để các thế hệ tiếp nối mạch nguồn văn hóa Trúc Lâm, khẳng định sức sống trường tồn của những giá trị nhân văn mà các bậc tiền nhân đã dày công xây đắp.
Chùa Quỳnh Lâm là một trong những ngôi chùa nổi tiếng của Việt Nam. Trong lịch sử tồn tại và phát triển gần 1000 năm kể từ thời Lý đến thời Trần, Lê, Nguyễn, chùa luôn giữ vai trò là một trung tâm Phật giáo lớn, là một thắng cảnh nổi tiếng của vùng đất xứ Đông. Đặc biệt, Quỳnh Lâm có vị trí vô cùng quan trọng đối với sự hình thành, phát triển và phục hưng của Thiền phái Trúc Lâm, do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập tại Yên Tử. Quỳnh Lâm tự xưa và nay, dù ở thời nào vẫn là một danh thắng xứ Đông, đem lại sự trải nghiệm đặc biệt cho nhân dân, du khách mỗi khi tìm về chốn tổ Quỳnh Lâm, ông Thắng chia sẻ thêm.
Điểm kết nối trong chuỗi di sản thế giới
Lễ hội năm nay mang một ý nghĩa đặc biệt hơn bao giờ hết. Sau khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025, chùa Quỳnh Lâm đã trở thành một "mắt xích" quan trọng trên bản đồ du lịch tâm linh quốc tế.
Về với hội chùa Quỳnh, du khách không chỉ được chiêm bái các pho tượng Phật uy nghiêm hay vãn cảnh ngôi chùa cổ kính vừa được phục dựng bề thế, mà còn được sống trong không gian văn hóa đặc sắc. Sau tiếng trống khai hội rộn rã và nghi thức thỉnh chuông cầu hòa bình là những hoạt động hội hè náo nhiệt. Từ hội đua thuyền trên hồ Đập Quỳnh đến các trò chơi dân gian như bịt mắt bắt vịt... tất cả đều tái hiện một đời sống tinh thần phong phú, gắn kết cộng đồng chặt chẽ của cư dân vùng đất Bình Khê.
Đối với mỗi người con Quảng Ninh, chùa Quỳnh Lâm là nơi nương tựa tâm linh, là niềm tự hào về một thời kỳ vàng son của lịch sử dân tộc. Bà Nguyễn Thị Lan (65 tuổi), một phật tử người địa phương chia sẻ: Gia đình bà ba thế đời đều gắn bó với ngôi chùa này. Với họ, đi hội chùa Quỳnh không chỉ là để cầu may mắn, mà là để nhắc nhở con cháu về nguồn cội, về cái nôi trí tuệ của tổ tiên. Nhìn thấy ngôi chùa ngày càng khang trang, lễ hội ngày càng đông vui và đặc biệt là khi biết chùa mình đã là Di sản thế giới, bà Lan vô cùng xúc động và tự hào.
Lễ hội diễn ra từ ngày mồng 1 đến hết ngày mồng 4 tháng Hai âm lịch. Trong những ngày này, không gian quanh chùa luôn rực rỡ sắc màu của cờ hội và hoa xuân. Những màn pháo hoa lung linh đêm hội như viết tiếp những khát vọng của người dân Bình Khê về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, đồng thời khẳng định quyết tâm bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch, đưa Quảng Ninh sớm trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.
Chùa Quỳnh Lâm hôm nay, với linh khí ngàn năm hội tụ, đang tiếp tục tỏa sáng, không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử - nghệ thuật vô giá mà còn là nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại, đưa những giá trị cao đẹp của Thiền phái Trúc Lâm vươn xa ra thế giới.
