Nằm ngay cửa chợ Đồng Xuân, bức phù điêu “Hà Nội- mùa đông năm 1946” lặng lẽ giữa sự náo nhiệt của một trung tâm buôn bán hàng đầu Hà Nội. Mặc dù đã nhuốm màu thời gian, nhưng bức phù điêu luôn gợi nhắc mọi người về những ngày chiến đấu oanh liệt của quân và dân Hà Nội. Đó là sự quả cảm trong 60 ngày đêm chiến đấu kìm chân địch, tạo điều kiện cho cả nước chuẩn bị lực lượng bước vào cuộc chiến đấu lâu dài.
Ngay sau khi “Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến” của Chủ tịch Hồ Chí Minh phát đi, Liên khu I Hà Nội gồm 7 khu hành chính: Trúc Bạch, Hồng Hà, Đồng Xuân, Long Biên, Đông Kinh Nghĩa Thục, Đông Thành, Hoàn Kiếm, được giao trọng trách kìm chân địch. Nơi đây cũng trở thành trung tâm kháng chiến của quân và dân Thủ đô. Tối 19/12/1946, khi tiếng súng ở Pháo đài Láng bắn vào thành Hà Nội, báo hiệu toàn quốc kháng chiến, cũng là lúc tại Liên khu I diễn ra nhiều trận tấn công vào quân địch. Mỗi nóc nhà, góc phố đều trở thành chiến lũy trong trận chiến giữa ta và địch. Liên tiếp trong những ngày cuối tháng 12/1946 và tháng 1 - 2/1947, nơi đây đã diễn ra nhiều trận đánh ác liệt.
 Chợ Đồng Xuân xưa. |
Trong ba ngày 11 - 13/2/1947, quân Pháp liên tiếp dội bom, nã pháo vào toàn khu Đồng Xuân, bắn nát chợ. Đặc biệt, ngày 14/2/1947, tại chợ Đồng Xuân diễn ra trận đánh ác liệt nhất giữa các chiến sĩ Tiểu đoàn 101, Trung đoàn Thủ đô (đổi tên từ Trung đoàn Liên khu I) với quân Pháp. Đây là trận đánh lớn nhất của Liên khu I trong suốt 60 ngày đêm kìm chân địch tại Hà Nội. Mờ sáng 14/2, máy bay Pháp tiếp tục ném bom và bắn phá chợ Đồng Xuân và các phố xung quanh. Pháo binh Pháp dồn dập bắn vào sở chỉ huy của Tiểu đoàn. Xe tăng địch tấn công từ Bờ Sông vào bãi Bắc Qua, húc đổ tường sau chợ, xông vào trong chợ. Sau khi xe tăng Pháp tiến vào được chợ, Tiểu đội giữ chợ do đội trưởng Trường Thành chỉ huy, đã đánh giáp lá cà, quần thảo với lính lê dương bằng dao găm, mã tấu, gậy gộc.
Các chiến sỹ đã chiến đấu quyết liệt, nhưng do sự chênh lệch về lực lượng và vũ khí, nên nhiều chiến sỹ đã hy sinh. Sau đó, tiểu đội rút về tuyến phòng ngự trong các khu phố, tiếp tục cùng anh em trong Trung đoàn Thủ đô chiến đấu với quân địch. Trong ngày ấy, quân Pháp đánh ba đợt, đến đầu giờ chiều mới chiếm được chợ Đồng Xuân. Nhưng cũng ngay trong đêm 14/2, bộ đội ta phản công, bộ binh Pháp đã phải rút chạy khỏi chợ Đồng Xuân, các phố Hàng Chiếu, Chợ Gạo, trả lại trận địa nguyên vị trí ban đầu. Trận đánh tại chợ Đồng Xuân đã để lại dấu ấn cho quân và dân Hà Nội lúc bấy giờ, cũng như giai đoạn sau này.
Trong 60 ngày đêm khói lửa, bà con chợ Đồng Xuân cũng tích cực góp sức người, sức của để cùng các chiến sỹ cảm tử quân Liên khu I cản phá, tấn công quân địch.
Ngày nay, sau 68 năm diễn ra trận chiến Hà Nội mùa đông năm 1946 và 60 năm Ngày giải phóng Thủ đô, chợ Đồng Xuân mang một diện mạo mới vừa hiện đại, vừa giữ được kiến trúc cổ. Chợ hiện nay là trung tâm bán buôn lớn nhất miền Bắc, hoạt động sôi động suốt quanh năm. Mặc dù vất vả ngược xuôi, nhưng bà con tiểu thương chợ Đồng Xuân luôn tự hào với ý nghĩa văn hóa, lịch sử của chợ, từ thời Lý Công Uẩn định đô ở Thăng Long đến trận chiến mùa đông năm 1946 và sự phát triển giai đoạn hiện nay.
 Chợ Đồng Xuân hôm nay. Ảnh: Xuân Cường |
Ông Đỗ Xuân Thủy, Tổng Giám đốc Công ty CP Đồng Xuân tự hào: “Ý thức được các giá trị văn hóa, lịch sử của chợ Đồng Xuân, chúng tôi luôn tuyên truyền với bà con kinh doanh giữ gìn, phát huy truyền thống vốn có của chợ, xây dựng chợ Đồng Xuân thành chợ văn minh thương mại. Đa phần bà con là những người sống trong khu vực này từ nhiều đời nay, nhiều hộ là cha truyền con nối kinh doanh trong chợ nên cũng trân trọng giá trị của chợ Đồng Xuân”.
Bên cạnh đó, Công ty CP Đồng Xuân cũng xây dựng chợ Đồng Xuân là điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong hành trình khám phá phố cổ Hà Nội. Du khách đến đây được tham quan, mua sắm, tìm hiểu về lịch sử chợ Đồng Xuân. Một mặt, để đa dạng hóa hoạt động tham quan, mua sắm, Công ty CP Đồng Xuân còn hình thành không gian đi bộ chợ đêm Hàng Đào - Đồng Xuân, khu phố ẩm thực, kết nối với chợ Đồng Xuân.
Trong những ngày này, khi cả Hà Nội đang hướng đến kỷ niệm 60 năm Ngày giải phóng Thủ đô, chợ Đồng Xuân với những dấu ấn của trận chiến Hà Nội mùa đông năm 1946, luôn được nhắc tới. Chợ là chứng tích trường tồn với thời gian, khắc sâu những chiến công trong trận chiến bảo vệ Hà Nội thủa xưa và góp phần phát triển Thủ đô ngày nay.
Đinh Thị Thuận
