Dự hội thảo có Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Nội chính Trung ương Lê Minh Trí; các ủy viên Trung ương Đảng: Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định; Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu; Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng.
Phát biểu khai mạc, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu khẳng định, qua 40 năm đổi mới, đặc biệt là sau khi thực hiện Nghị quyết số 48-NQ/TW, hệ thống pháp luật ngày càng được hoàn thiện, bao quát hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo nền tảng pháp lý cho phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, giữ vững quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế.
Tuy nhiên, trong một số lĩnh vực, quy định pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa theo kịp thực tiễn và mở đường cho những động lực phát triển mới. Việc đánh giá tác động chính sách chưa đầy đủ, toàn diện trên các lĩnh vực. Cấu trúc hệ thống pháp luật chưa thực sự hợp lý. Số lượng văn bản quy phạm pháp luật trên một số lĩnh vực cần tiếp tục tinh gọn. Đặc biệt, tổ chức thi hành pháp luật vẫn là khâu yếu, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của thực tiễn.
Đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu pháp luật phải thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, mở đường cho đổi mới sáng tạo và khơi thông nguồn lực phát triển.
Quán triệt tinh thần đó, Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới phải được đặt trong tổng thể đổi mới mô hình phát triển đất nước, với tư duy đột phá, mục tiêu rõ ràng và tầm nhìn dài hạn. Chiến lược phải có cơ sở khoa học, bám sát thực tiễn, xác định đúng những điểm nghẽn cần ưu tiên tháo gỡ và lựa chọn các giải pháp đột phá trong xây dựng và thi hành pháp luật, với lộ trình cụ thể, xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm, nguồn lực thực hiện và kết quả cần đạt.
Mục tiêu là xây dựng hệ thống pháp luật tinh gọn, đồng bộ, thống nhất, minh bạch, dễ tiếp cận và khả thi, đủ ổn định để người dân, doanh nghiệp yên tâm đầu tư, đủ linh hoạt để đáp ứng yêu cầu phát triển; đồng thời, bám sát tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bài viết “Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật - Động lực kiến tạo phát triển đất nước”.
Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu gợi mở ba nhóm vấn đề trọng tâm gồm: Cơ sở lý luận, tư duy và những giá trị nền tảng của hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới; thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với hệ thống pháp luật Việt Nam; định hướng, nhiệm vụ và giải pháp đột phá hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Phát biểu kết luận hội thảo, Trưởng Ban Nội chính Trung ương Lê Minh Trí nhấn mạnh, cần có nhận thức đầy đủ về những thành tựu của hệ thống pháp luật Việt Nam trong suốt 40 năm đổi mới. Những thành tựu đó đã đóng góp quan trọng vào kết quả phát triển chính trị, kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, góp phần tạo dựng vị thế mới của đất nước trong khu vực và trên thế giới. Vì vậy, mục tiêu của Đề án là tiếp tục hoàn thiện để pháp luật đáp ứng tốt hơn yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Theo ông Lê Minh Trí, thế giới đang chuyển biến, vận động và diễn biến rất nhanh trong khi đó đất nước cũng đang đặt ra những mục tiêu phát triển lớn. Vì vậy, hệ thống pháp luật phải trở thành công cụ hữu hiệu góp phần hiện thực hóa những mục tiêu ấy, đồng thời đáp ứng các quan điểm, chủ trương, chính sách mới của Đảng.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu ổn định, minh bạch của pháp luật vẫn là những thuộc tính cơ bản, bắt buộc. Tuy nhiên, ổn định không đồng nghĩa với cứng nhắc, máy móc hay chậm thay đổi trước những đòi hỏi mới của thực tiễn. Nếu chỉ nhấn mạnh sự ổn định theo cách thông thường mà không có khả năng thích ứng, pháp luật sẽ khó đáp ứng được yêu cầu tăng tốc phát triển nhanh và bền vững.
Đề cập Nghị quyết 66-NQ/TW, ông Lê Minh Trí nhấn mạnh đây là định hướng mới, thể hiện tư duy và cách tiếp cận mới trong xây dựng, hoàn thiện pháp luật. Pháp luật trước hết vẫn thực hiện chức năng quản lý xã hội, bảo đảm trật tự, ổn định. Tuy nhiên, yêu cầu hiện nay là phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý thông thường sang chủ động kiến tạo, tạo động lực và không gian cho phát triển. Đây không phải là bỏ vai trò quản lý của pháp luật, mà là bổ sung nội hàm kiến tạo phát triển, làm cho công cụ pháp luật phát huy hiệu quả cao hơn.
Theo ông Lê Minh Trí, việc ứng dụng khoa học, công nghệ không chỉ tạo thuận lợi cho phát triển mà còn giúp hoạt động quản lý minh bạch, chính xác hơn, nâng cao khả năng kiểm soát và đánh giá. Chứng cứ điện tử, dữ liệu số có thể hỗ trợ xác minh các quan hệ, hành vi và sự việc khách quan hơn, hạn chế tình trạng chỉ dựa vào lời khai hoặc những tài liệu trên giấy. Do đó, quá trình xây dựng pháp luật cần tính đến phương thức quản lý mới, bảo đảm các quy định phù hợp với môi trường số và khả năng khai thác dữ liệu.
Trưởng Ban Nội chính Trung ương cũng đề nghị không thể bỏ qua yếu tố quốc tế trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật. Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) vừa đem lại nhiều cơ hội, vừa đặt ra những nguy cơ và hệ lụy khó lường. Những vấn đề này không thể chỉ được giải quyết bằng pháp luật của từng quốc gia, mà đòi hỏi sự phối hợp, điều chỉnh ở phạm vi quốc tế, khu vực và thông qua các tổ chức quốc tế.
Tương tự, tội phạm xuyên quốc gia và tội phạm trên không gian mạng không phải là vấn đề một quốc gia có thể tự mình xử lý hiệu quả. Hợp tác quốc tế, tương trợ tư pháp, các hiệp định dẫn độ và chuyển giao người bị kết án phạt tù là những công cụ cần được tính đến. Vì vậy, khi xây dựng pháp luật, bên cạnh yêu cầu về cạnh tranh thương mại, cần nghiên cứu cả những vấn đề mới phát sinh từ sự liên kết và biến động của thế giới.
Đối với việc giải quyết tranh chấp, ông Lê Minh Trí cho rằng đây cũng là một khía cạnh quan trọng của thực thi pháp luật. Việc giải quyết tranh chấp phải thỏa đáng, qua đó củng cố niềm tin của người dân, doanh nghiệp và xã hội đối với hệ thống pháp luật. Đồng thời, cần cụ thể hóa các chủ trương về gắn trách nhiệm thực thi với trách nhiệm người đứng đầu và kiểm soát quyền lực, ngăn ngừa việc lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ can thiệp vào quá trình xây dựng pháp luật.