Theo tờ Guardian ̣(Anh), chính quyền của Tổng thống Donald Trump được cho là đang xem xét khả năng triển khai lực lượng đặc nhiệm vào Iran nhằm kiểm soát kho uranium làm giàu cao (HEU) của nước này – lượng vật liệu mà các chuyên gia cho rằng có thể dùng để chế tạo ít nhất 10 đầu đạn hạt nhân.
Ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân là một trong những mục tiêu chiến tranh được Washington tuyên bố. Kho dự trữ mà Mỹ cho là khoảng 440 kg uranium làm giàu cao được coi là mối đe dọa hạt nhân lớn vì có thể tương đối dễ dàng chuyển thành uranium cấp độ vũ khí.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói với Quốc hội rằng cuối cùng “sẽ phải có người đến đó để lấy số vật liệu này”.
Vật liệu hạt nhân được cất giấu sâu dưới lòng đất
Theo Tổng giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi, khoảng 200 kg HEU của Iran được lưu trữ trong các đường hầm sâu tại khu phức hợp hạt nhân gần thành phố Isfahan.
Một phần khác được đặt tại cơ sở hạt nhân Natanz Nuclear Facility, nơi Iran xây dựng một cơ sở mới kiên cố và chôn sâu dưới lòng đất, được các nhà phân tích phương Tây gọi là Pickaxe Mountain.
HEU được lưu trữ dưới dạng uranium hexafluoride, chứa trong các bình kim loại cỡ bình lặn và đặt trong các giếng sâu dưới lòng đất.
Chiến dịch thu giữ sẽ rất phức tạp
Theo các chuyên gia, việc đưa lực lượng đặc nhiệm vào Iran để thu giữ vật liệu hạt nhân sẽ cực kỳ rủi ro.
Lực lượng đặc nhiệm Mỹ và Israel từ lâu đã được huấn luyện cho các nhiệm vụ thu hồi vật liệu hạt nhân từ môi trường thù địch, và Mỹ đã phát triển thiết bị, được gọi là Cơ sở Uranium Di động, được thiết kế để chứa và loại bỏ uranium làm giàu cao (HEU). Nhưng việc triển khai nó cùng với các chuyên gia và lực lượng bảo vệ họ sẽ liên quan đến các hoạt động trên bộ quy mô lớn tại ít nhất hai địa điểm, cả hai đều nằm sâu trong nội địa Iran.
“Điều đó sẽ rất khó khăn. Nó cần bảo vệ cẩn mật, lại lớn và cồng kềnh, vì vậy người ta không thể chỉ đơn giản là đi vào và lấy nó đi”, Jeffrey Lewis, một chuyên gia về phổ biến vũ khí hạt nhân tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Middlebury ở Monterey, cho biết.
“Liệu một chiếc C-17 [máy bay vận tải quân sự] có thể hạ cánh xuống sa mạc và bạn sẽ thiết lập một vành đai an ninh rồi dùng cần cẩu để đưa các thùng uranium lên máy bay và rời khỏi đó? Hoặc có lẽ bạn sẽ đi vào và cho nổ tung nó và gây ra một mớ hỗn độn? Tất cả những lựa chọn này đều có vẻ viển vông đối với tôi”, ông Lewis nói.
Washington chưa vội triển khai
Khi được hỏi về vấn đề này, Tổng thống Donald Trump thừa nhận chiến dịch như vậy rất khó thực hiện và chưa phải kế hoạch trước mắt.
Ông nói Mỹ sẽ chỉ xem xét đưa quân vào khi lực lượng phòng thủ của Iran bị suy yếu đến mức không thể chống trả trên bộ.
“Tại một thời điểm nào đó có thể chúng tôi sẽ làm vậy. Nhưng không phải lúc này", nhà lãnh đạo Mỹ nói.
Chỉ trích từ Quốc hội và giới chuyên gia
Một số nghị sĩ Mỹ cho rằng chính quyền đã không chuẩn bị kế hoạch rõ ràng để xử lý kho uranium trước khi phát động chiến dịch quân sự.
Nghị sĩ Dân chủ Bill Foster nói sau khi tham dự một cuộc họp mật rằng ông không nghe thấy bất kỳ kế hoạch cụ thể nào về việc xử lý năng lực hạt nhân của Iran.
Nhà phân tích chính sách hạt nhân Matthew Bunn tại Đại học Harvard cho rằng việc phát động chiến dịch quân sự với lý do mối đe dọa hạt nhân nhưng không có kế hoạch xử lý kho uranium là điều đáng kinh ngạc.
Theo ông, giải pháp tốt nhất là đạt được một thỏa thuận sau chiến tranh để pha loãng uranium hoặc chuyển ra khỏi Iran – điều từng được thảo luận trong các cuộc đàm phán Mỹ-Iran do Oman làm trung gian trước khi chiến sự bùng nổ.
Nguy cơ chạy đua chế tạo bom
Những người chỉ trích chính quyền đã bày tỏ sự kinh ngạc rằng một nhiệm vụ nhằm bảo đảm an toàn cho uranium làm giàu cao (HEU) dường như đã không được cân nhắc kỹ lưỡng trước khi chiến tranh nổ ra. Một nghị sĩ đảng Dân chủ, Bill Foster, đã phát biểu sau một cuộc họp mật về chiến tranh tuần trước rằng ông không hề nghe thấy bất cứ điều gì về kế hoạch giải quyết khả năng hạt nhân của Iran.
“Kho dự trữ uranium làm giàu cao của Iran lẽ ra phải là trọng tâm chính của chính quyền. Nhưng thực tế rõ ràng là không phải vậy”, Foster nói.
Matthew Bunn, một nhà phân tích chính sách hạt nhân tại Trường Harvard Kennedy, cho biết ông “thật sốc khi phát động một chiến dịch quân sự như thế này, được biện minh bằng mối nguy hiểm hạt nhân, mà lại không có kế hoạch đối phó với phần cấp bách nhất của mối nguy hiểm hạt nhân”.
“Rõ ràng, cần phải làm điều gì đó để giải quyết kho dự trữ HEU đó – đó là yếu tố quan trọng nhất của khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân tiềm tàng ở Iran”, ông Bunn nói.
Ông nói thêm rằng giải pháp tốt nhất là một thỏa thuận hậu chiến trong đó HEU được pha loãng hoặc vận chuyển ra khỏi đất nước. Những giải pháp như vậy đang được đàm phán trong các cuộc thương lượng giữa Mỹ và Iran do Oman làm trung gian, diễn ra khi Israel và Mỹ phát động cuộc tấn công vào ngày 28/2.
Việc vận chuyển uranium làm giàu cao (HEU) mà không có sự đồng ý của Iran, pha trộn nó hoặc cho nổ nó tại chỗ, tất cả đều gây ra những vấn đề vô cùng lớn, ông Bunn nói.
“Hiện tại, dường như Mỹ và Israel đang dựa vào việc giám sát chặt chẽ địa điểm để đảm bảo các thùng chứa không bị di dời, trong khi họ tìm ra hướng đi dài hạn hơn”, vị chuyên gia nói.
“Chừng nào nó còn ở Iran, nếu bất cứ ai đến gần nó, họ sẽ bị giết. Đó là chiến lược hiện tại”, Meir Javedanfar, một chuyên gia về Iran tại Đại học Reichman ở Israel, cho biết. Ông nói thêm rằng chiến lược giám sát không phải là hoàn hảo. “Ai đó có thể xây một đường hầm và chiếm lấy nó. Bạn không thể chắc chắn 100%".
Ngay cả khi họ có thể bí mật vận chuyển uranium làm giàu cao (HEU) ra khỏi tầm mắt, các thành viên còn lại của chế độ Iran cũng sẽ phải đối mặt với rủi ro khổng lồ nếu họ cố gắng “chạy đua chế tạo bom”. Việc làm giàu thêm, biến uranium cấp độ vũ khí thành kim loại, tạo hình, chế tạo thiết bị nổ để kích hoạt và đặt lên tên lửa hoặc hệ thống vận chuyển khác, về mặt lý thuyết có thể được thực hiện trong vài tháng, nhưng làm điều đó mà không bị phát hiện sẽ cực kỳ khó khăn.
Robert Malley, người từng là đặc phái viên của Mỹ về Iran dưới thời chính quyền Biden, cho biết đó là tình thế tiến thoái lưỡng nan mà chế độ Iran đã phải đối mặt trong nhiều năm.
“Tôi nghĩ vấn đề luôn nằm ở chỗ từ thời điểm bạn đưa ra quyết định đến thời điểm bạn chế tạo được bom, đó là vùng nguy hiểm nhất khi bạn có khả năng bị phát hiện”, ông Malley nhận xét. “Và nếu bị phát hiện, họ gần như chắc chắn sẽ bị ném bom".
