Theo hãng tin AFP, trong tuần qua, khi người dùng đặt câu hỏi về các loại vòng đeo tay thông minh nên mua, một chatbot AI tại Trung Quốc đã đề xuất sản phẩm mang tên “Apollo 9” - một mẫu vòng hoàn toàn không tồn tại trên thị trường. Sản phẩm này được mô tả với những tính năng như “thời lượng pin siêu cấp độ” và “cảm biến lượng tử”, vốn chỉ là các thuật ngữ tiếp thị vô nghĩa.
Các chuyên gia cho rằng đây là biểu hiện của hiện tượng “đầu độc dữ liệu”, trong đó các nội dung sai lệch hoặc được tạo dựng có chủ đích được đưa lên mạng nhằm tác động đến kết quả mà AI cung cấp. Trên thực tế, người dùng có thể bị dẫn dắt tiếp cận các nội dung quảng cáo trá hình mà không nhận biết được.
Vấn đề này là một phần trong cuộc điều tra của CCTV, được phát sóng ngày 15/3 trong khuôn khổ chương trình “315 Gala” do Chính phủ Trung Quốc hậu thuẫn nhân Ngày Quyền Người tiêu dùng Thế giới. Chương trình nhằm phơi bày các hành vi kinh doanh gây tổn hại đến quyền lợi người tiêu dùng, từ an toàn thực phẩm đến gian lận trong phát trực tiếp và quảng cáo sai sự thật.
Trong bối cảnh Trung Quốc đang đẩy mạnh ứng dụng AI vào đời sống và phát triển kinh tế, nước này cũng phải đối mặt với thách thức trong việc quản lý công nghệ mới nổi, đồng thời nâng cao nhận thức của công chúng về các nguy cơ bị lạm dụng. Các chatbot như Doubao của ByteDance, DeepSeek hay Qwen của Alibaba đã thu hút lượng lớn người dùng trong năm qua, không chỉ phục vụ nhu cầu mua sắm mà còn hỗ trợ học tập và nghiên cứu. Riêng Doubao ghi nhận khoảng 155 triệu người dùng hoạt động hàng tuần vào tháng 12/2025.
Liên quan đến hiện tượng “đầu độc dữ liệu”, ông Qing Xiao, nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành AI tại Đại học Carnegie Mellon (Mỹ), nhận định đây không phải là điều bất ngờ khi ngày càng nhiều người sử dụng chatbot để tìm kiếm thông tin. Theo ông, hạn chế cốt lõi nằm ở chỗ các hệ thống AI không thể tự xác định tính xác thực hoặc động cơ của nội dung, chẳng hạn như phân biệt một quảng cáo được đăng tải vì mục đích thương mại.
Mặc dù AI có thể kiểm chứng thông tin dựa trên các nguồn dữ liệu đáng tin cậy, song những nguồn như vậy không phải lúc nào cũng có sẵn cho mọi truy vấn. Do đó, các kết quả tìm kiếm và khuyến nghị có thể bị thao túng, đặc biệt đối với những lĩnh vực chuyên biệt có ít dữ liệu. Điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định của người tiêu dùng.
Đáng chú ý, một ngày sau khi chương trình của CCTV phát sóng, một số người dùng vẫn nhận được đề xuất liên quan đến sản phẩm “Apollo 9”, dù phần lớn các chatbot đã cập nhật và cảnh báo đây không phải là sản phẩm có thật. Điều này cho thấy các hệ thống AI chưa thể phản ánh thông tin chính xác một cách kịp thời.
Bản tin của CCTV cũng đề cập đến sự phát triển của các dịch vụ tối ưu hóa nội dung cho AI, còn gọi là tối ưu hóa công cụ tạo sinh (GEO). Các dịch vụ này nhằm tạo ra nội dung dễ được AI xử lý và ưu tiên hiển thị trong các câu trả lời, tương tự như kỹ thuật tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (SEO).
Tuy nhiên, GEO có thể bị lạm dụng cho mục đích gian dối. Truyền thông Trung Quốc đã dẫn trường hợp một nhà sản xuất nồi hơi tại thành phố Thanh Đảo (tỉnh Sơn Đông) mua gói dịch vụ GEO trong sáu tháng. Trong thời gian này, khi người dùng tìm kiếm các thương hiệu nồi hơi được đề xuất trên nhiều chatbot, tên công ty này thường xuyên xuất hiện ở vị trí hàng đầu. Kết quả này đạt được thông qua việc sử dụng AI để tạo ra hàng loạt bài viết liên quan và đăng tải bằng nhiều tài khoản khác nhau.
Dù bản thân các dịch vụ GEO không bị coi là bất hợp pháp, nhưng việc tạo ra nội dung sai lệch hoặc chất lượng thấp có thể vi phạm các quy định hiện hành. Báo cáo của công ty nghiên cứu iiMedia Research công bố tháng 2/2026 cho thấy quy mô ngành GEO tại Trung Quốc đạt gần 35 tỷ nhân dân tệ trong năm 2025, tăng 67% so với năm trước.
Hiện Trung Quốc chưa có quy định cụ thể điều chỉnh các dịch vụ GEO, song các quy định liên quan yêu cầu nội dung do AI tạo ra phải được dán nhãn rõ ràng. Giáo sư Xie Yongjiang, thuộc Đại học Bưu chính Viễn thông Bắc Kinh, nhận định GEO có thể bị xem là một hình thức “quảng cáo ngầm”, vi phạm Luật Quảng cáo nếu gây hiểu lầm cho người tiêu dùng. Theo ông, khác với quảng cáo truyền thống, GEO ngụy trang thông tin thương mại dưới dạng các khuyến nghị khách quan, khiến người dùng khó nhận diện mục đích thực sự.
Ông Manoj Harjani, nhà nghiên cứu tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (Singapore), cho rằng hiện tượng “đầu độc dữ liệu” không chỉ xảy ra tại Trung Quốc, nhưng quy mô có thể lớn hơn do mức độ phổ biến của chatbot AI tại nước này. Ông nhấn mạnh rằng mức độ nghiêm trọng của vấn đề không chỉ phụ thuộc vào các lỗ hổng kỹ thuật, mà còn vào hiệu quả của các quy định an ninh mạng và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.
Sau khi vụ việc được công bố, nhiều chuyên gia đã kêu gọi các nền tảng trực tuyến tăng cường kiểm soát việc phát tán nội dung sai lệch, đồng thời đề nghị cơ quan quản lý siết chặt giám sát đối với các công ty cung cấp dịch vụ GEO.
Trong khi một bộ phận người dùng bày tỏ lo ngại và suy giảm niềm tin vào chatbot AI, một số ý kiến cho rằng cần sử dụng công nghệ này một cách thận trọng. Bà Lily Li, 45 tuổi, làm việc trong lĩnh vực du lịch tại Bắc Kinh, cho biết dù thường xuyên sử dụng các chatbot như Doubao và DeepSeek để tìm kiếm thông tin, bà vẫn đối chiếu với các nguồn chính thức trước khi đưa ra quyết định.
Theo bà, AI chỉ là một công cụ và có thể bị lợi dụng cho nhiều mục đích khác nhau, trong đó có việc hiển thị quảng cáo hoặc khai thác dữ liệu người dùng. Điều này cho thấy, cùng với sự phát triển nhanh chóng của AI, việc nâng cao nhận thức và hoàn thiện khung pháp lý là yếu tố then chốt nhằm bảo vệ người tiêu dùng.
