Tuy nhiên, từ góc nhìn của một nhà khoa học quốc tế, GS. Phan Mạnh Hưởng, Đại học Nam Florida (Mỹ) cho rằng, cần tránh hiểu khái niệm này một cách chung chung. Để thu hút và phát huy tối đa vai trò của các chuyên gia hàng đầu, Nhà nước phải "đặt hàng" rõ ràng theo từng lĩnh vực cụ thể, đồng thời tạo ra cơ chế nuôi dưỡng các tài năng trẻ trở thành nhà lãnh đạo tương lai.
Thưa ông, thời gian qua khái niệm “tổng công trình sư” được thảo luận rất nhiều như một giải pháp để dẫn dắt, kết nối các nhóm nghiên cứu trẻ. Ông nhìn nhận như thế nào về vai trò của lực lượng này?
Tôi cho rằng chúng ta cần hiểu khái niệm "tổng công trình sư" theo một nghĩa rộng và thực tế hơn. Trong thời đại ngày nay, khoa học công nghệ mang tính liên ngành rất cao, không còn gò bó trong một khía cạnh hẹp. Do đó, rất khó để tìm ra một cá nhân duy nhất có thể am hiểu tất cả mọi lĩnh vực để làm "tổng công trình sư" cho toàn bộ nền khoa học.
Nhìn từ góc độ thực tiễn, "tổng công trình sư" nên được hiểu là một tổ hợp các nhà khoa học xuất sắc ở các lĩnh vực khác nhau. Họ là những người có uy tín quốc tế, có kinh nghiệm, có tầm nhìn chiến lược và đặc biệt là biết cách ngồi lại với nhau. Khi một tập thể chuyên gia đầu ngành đoàn kết lại, họ sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp của một Tổng công trình sư để vạch ra chiến lược phát triển thực sự cho Khoa học và Công nghệ Việt Nam. [HP1]
Một người có thể là Tổng công trình sư của một công trình. Nhưng để kiến tạo năng lực khoa học và công nghệ của cả một quốc gia, chúng ta cần một “Tổng công trình sư tập thể” - nơi những trí tuệ xuất sắc nhất cùng hội tụ, cùng nhìn về một hướng và cùng chịu trách nhiệm cho một tầm nhìn lớn.
Ông từng chia sẻ rằng nhiều nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài cảm thấy băn khoăn khi nghe đến khái niệm "tổng công trình sư". Vì sao lại có tâm lý này, thưa ông?
Qua trao đổi với các đồng nghiệp và các giáo sư kiều bào, tôi thấy nhiều người khá băn khoăn vì khái niệm hiện nay còn quá chung chung. Nếu chúng ta đăng tin tuyển "tổng công trình sư" một cách mơ hồ, sẽ không ai tự ứng tuyển, bởi không nhà khoa học nghiêm túc nào nhận một vị trí mà họ không rõ mình sẽ làm gì và làm trong lĩnh vực nào. Chúng ta không thể có một "tổng công trình sư nói chung".
Phải xác định rõ: Tuyển Tổng công trình sư cho lĩnh vực nào? Bán dẫn, Trí tuệ nhân tạo, Vật liệu mới hay Y sinh? Khi bài toán và mục tiêu được đưa ra cụ thể, gắn liền với 11 nhóm công nghệ chiến lược của quốc gia, các chuyên gia phù hợp sẽ tự tin bước ra nhận nhiệm vụ.
Vậy làm thế nào để thu hút các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài không chỉ về nước giảng dạy ngắn hạn, mà thực sự gắn bó và tạo dựng hệ sinh thái nghiên cứu bền vững?
Nhu cầu trở về đóng góp cho quê hương của tri thức Việt ở nước ngoài trong các dịp nghỉ hè hay kỳ nghỉ nghiên cứu là rất lớn. Trước đây, rào cản cơ chế khiến họ khó tham gia sâu. Nhưng hiện nay, chính sách từ Quỹ Nafosted và các bộ ngành đã có những bước tiến đột phá.
Chúng ta đã mở ra các chương trình tài trợ dự án nghiên cứu cho phép nhà khoa học kiều bào đồng chủ trì, hợp tác trực tiếp với các nhóm nghiên cứu trong nước. Đặc biệt là cơ chế đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh. Điều này giúp tạo ra một hệ sinh thái kết nối liên tục, biến những chuyến về thăm quê ngắn ngày thành các dự án hợp tác dài hạn.
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ đã ký một quyết định mang tính đột phá: Đầu tư cho các nghiên cứu sinh tài năng với mức kinh phí có thể lên tới 1 tỷ đồng/năm. Nhiều người nghe con số 1 tỷ đồng thì nghĩ là quá nhiều, nhưng so với mặt bằng quốc tế và so với các khoản đầu tư trước đây, đây là sự đầu tư hoàn toàn xứng đáng và cần thiết. Mục tiêu của chính sách này không phải là đào tạo đại trà, mà là tìm kiếm và mài dũa những hạt giống lãnh đạo khoa học tương lai.
Nếu chỉ đào tạo ở mức độ trung bình, chúng ta sẽ thiếu đi lực lượng dẫn dắt. Chương trình này đặt ra tiêu chuẩn đầu ra rất cao về sản phẩm Khoa học Công nghệ và công bố quốc tế, tạo điều kiện cho nghiên cứu sinh trong nước được sang tu nghiệp tại các trung tâm hàng đầu thế giới. Đó chính là cách chúng ta ươm mầm cho các "tổng công trình sư" của 10 đến 20 năm sau.
Từ kinh nghiệm của bản thân và các cuộc làm việc với các cơ quan tư vấn chính sách, ông có đề xuất gì để cụ thể hóa các quyết sách lớn hiện nay?
Tôi đã phản ánh thẳng thắn các ý kiến này trong các hội đồng tư vấn. Để Nghị quyết 57 đi vào chiều sâu, tôi cho rằng cần cụ thể hóa yêu cầu tuyển chọn: Bộ Khoa học và Công nghệ và các Bộ ngành liên quan cần ban hành danh mục vị trí "tổng công trình sư" gắn liền với từng đề án công nghệ cụ thể.
Xác định rõ "đích đến" và nhân lực: Các trường đại học, viện nghiên cứu khi nhận nhiệm vụ phải làm rõ: Cần bao nhiêu nhân lực, tiêu chuẩn ra sao, và đích đến công nghệ là gì. Đẩy mạnh mô hình tu nghiệp quốc tế: Cho phép nghiên cứu sinh trẻ được mang kinh phí tài trợ sang làm việc tại các phòng thí nghiệm tiên tiến trên thế giới, sau đó mang công nghệ lõi về phát triển tại Việt Nam.
Kêu gọi kiều hồi tri thức, cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 23 của Chính phủ: kết nối và huy động nguồn lực trí tuệ Việt Nam trên toàn cầu. Khi được hội tụ, tri thức Việt Nam trong và ngoài nước sẽ trở thành sức mạnh chung, tạo nên những năng lực mới cho đất nước. Chúng ta cùng làm chủ công nghệ nền tảng, phát triển sản phẩm có giá trị toàn cầu, đưa Việt Nam từ “technology user” trở thành “technology creator”. Kiều hồi không chỉ là sự trở về của con người, mà là sự trở về của tri thức, mạng lưới, kinh nghiệm và khát vọng cống hiến.Khi mục tiêu rõ ràng, cơ chế thông thoáng và nguồn lực 3% GDP được giải ngân đúng đối tượng, tôi tin rằng khoa học công nghệ Việt Nam sẽ bứt phá mạnh mẽ.
Trân trọng cảm ơn ông!
Theo GS. Phan Mạnh Hưởng: Nhìn từ thực tiễn, “Tổng công trình sư” không nhất thiết phải là một cá nhân, mà có thể là sức mạnh tổng hợp của một tập thể các nhà khoa học và chuyên gia xuất sắc ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Đó là những người có uy tín quốc tế, giàu kinh nghiệm, có tầm nhìn chiến lược và quan trọng nhất là có khả năng đối thoại, hợp tác và cùng hướng tới một mục tiêu chung. Khi những bộ óc hàng đầu cùng ngồi lại, kết nối các lĩnh vực và vượt qua tư duy cục bộ, họ có thể tạo nên “một Tổng công trình sư tập thể” đủ tầm nhìn để xác định những bài toán lớn, đủ năng lực để thiết kế chiến lược và đủ sức mạnh để dẫn dắt Việt Nam chinh phục những mục tiêu lớn về khoa học và công nghệ.
