Một số chuyên gia cho rằng, hiệu quả còn phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng và tính tương thích về hạ tầng công nghệ của các bộ, ngành liên quan tham gia vào cơ chế một cửa Quốc gia.
Cần thiết lập một quy chuẩn dữ liệu dùng chung
Ông Nguyễn Thành Hưng nhấn mạnh, tinh thần cốt lõi mang tính định hướng của dự thảo là dịch chuyển trọn vẹn sang tư duy phục vụ, tháo gỡ triệt để các rào cản hành chính nhằm tối ưu hóa chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên đánh giá rủi ro hệ thống.
“Quy trình tự động sẽ đẩy nhanh tốc độ xử lý và giải quyết hồ sơ của toàn bộ 192 thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực hải quan hiện nay, loại bỏ việc nộp chứng từ giấy đối với các thủ tục thông thường”, ông Nguyễn Thành Hưng cho biết.
Một số chuyên gia cho rằng, từ phương thức hải quan điện tử truyền thống mang tính rời rạc, Dự án sửa đổi Luật Hải quan đang tạo ra bước nhảy vọt thể chế để ngành Hải quan tiến thẳng lên mô hình hải quan số, hải quan thông minh và phi giấy tờ. Cuộc Cách mạng công nghệ này được bảo đảm bằng các quy định pháp luật mới trong dự thảo, lấy dữ liệu tích hợp và chia sẻ thời gian thực làm nền tảng cốt lõi cho mọi hoạt động quản lý rủi ro từ xa.
“Toàn ngành đang triển khai tái thiết kế toàn diện các quy trình nghiệp vụ lõi để xây dựng hệ thống Hải quan số đồng bộ. Việc quy định cụ thể đường lối này nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc cho việc ứng dụng các thành tựu mới nhất của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 như: Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và internet vạn vật (IoT) vào việc quản lý Nhà nước về hải quan”, đại diện Cục Hải quan cho biết.
Theo đó, Dự thảo Luật Hải quan sửa đổi kiên quyết bãi bỏ nhiều điều khoản không còn phát sinh trong thực tiễn. Điển hình, bãi bỏ thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ trong các trường hợp đặc biệt về miễn kiểm tra thực tế hàng hóa tại điểm c khoản 1 Điều 33 (do thực tế thi hành không phát sinh và chưa xác định được cụ thể, rõ ràng các tiêu chí đặc biệt).
Song song đó, loại bỏ các điều khoản sửa đổi các luật khác đã hết hiệu lực tại Điều 101 và Điều 102 để bảo đảm tính đồng bộ tuyệt đối, tránh xung đột pháp lý với Luật Quản lý thuế và Luật Xử lý vi phạm hành chính hiện hành.
TS Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) đánh giá cao tư duy thiết kế luật dựa trên dữ liệu; đồng thời nhấn mạnh tính đồng bộ khi thực thi. Việc luật hóa cơ chế chia sẻ dữ liệu thời gian thực và công nhận thông điệp dữ liệu điện tử là bước chuyển mang tính cách mạng trong tư duy lập pháp hải quan. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng và tính tương thích về hạ tầng công nghệ của các bộ, ngành liên quan tham gia vào Cơ chế một cửa quốc gia.
Để giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, việc thông tin đã được số hóa và cập nhật lên hệ thống hải quan, doanh nghiệp không phải khai báo lại dưới bất kỳ hình thức nào ở các bộ ngành khác. Luật Hải quan sửa đổi cần thiết lập một quy chuẩn dữ liệu dùng chung có tính ràng buộc pháp lý cao để bảo đảm dòng chảy dữ liệu thực sự thông suốt, tạo đột phá lớn cho năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam”, TS. Nguyễn Minh Thảo nhấn mạnh.
Tạo bệ phóng vững chắc cho hoạt động logistics
Ở góc độ của doanh nghiệp, ông Ngô Khắc Lễ, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) nhận định, đối với ngành dịch vụ logistics, thời gian và sự minh bạch của quy trình thông quan chính là yếu tố cốt lõi quyết định chi phí và năng lực cạnh tranh của toàn hệ thống chuỗi cung ứng.
Việc Dự thảo luật hóa cơ chế chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực và công nhận giá trị pháp lý tuyệt đối của thông điệp dữ liệu điện tử thay thế chứng từ giấy là bước đi trúng đích, giúp xóa bỏ các điểm nghẽn về thủ tục tại biên giới, giảm tối đa thời gian giải phóng hàng hóa và tiết giảm chi phí lưu kho bãi cho doanh nghiệp.
Đại diện VLA kỳ vọng, khi Luật Hải quan sửa đổi đi vào thực thi, hệ thống cổng thông tin hải quan thông minh không chỉ dừng lại ở việc tự động hóa tác nghiệp, mà cần vận hành như một hệ sinh thái mở, kết nối thông suốt với hạ tầng số của các cảng biển, kho bãi và các bên liên quan, tạo bệ phóng vững chắc cho hoạt động logistics quốc gia bứt phá.
Quan điểm nhất quán của cơ quan soạn thảo là không né tránh vướng mắc thực tiễn của doanh nghiệp. Cơ quan Hải quan cam kết tiếp thu tối đa các đóng góp hợp lý, hướng tới việc thúc đẩy mạnh mẽ sự tuân thủ tự nguyện trên cơ sở phân loại mức độ rủi ro hệ thống, biến năng lực công nghệ và sự minh bạch thể chế từ đợt sửa đổi Luật Hải quan này thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi của quốc gia trong giai đoạn chiến lược 2026 - 2030.
Khung pháp lý mới của Luật Hải quan tập trung thiết lập cơ chế kết nối dữ liệu liên thông trực tiếp giữa các bộ, ngành quản lý chuyên ngành và chính quyền địa phương với cơ quan Hải quan trên một nền tảng duy nhất. Mục tiêu hướng tới cơ chế chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực đối với thông tin hàng hóa quá cảnh, trung chuyển và dữ liệu tồn kho tại các doanh nghiệp kinh doanh kho, bãi, cảng biển.
Sự minh bạch về dữ liệu được luật hóa sẽ giúp cơ quan Hải quan giám sát chặt chẽ luồng hàng liên tục mà không cần phải thực hiện các biện pháp dừng hàng kiểm tra cơ học, tối ưu hóa công tác luân chuyển hàng hóa toàn cầu và giảm thiểu chi phí lưu kho bãi cho doanh nghiệp logistics.
Theo Cục Hải quan, khi các hồ sơ được số hóa đồng bộ dưới dạng thông điệp dữ liệu theo quy định mới của Luật Hải quan, hệ thống thông minh sẽ tự động phân tích hành vi, chấm điểm tuân thủ và phân luồng kiểm tra rủi ro mà không cần sự can thiệp chủ quan của con người. Điều này loại bỏ các khâu trung gian, giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp giữa công chức hải quan và doanh nghiệp, ngăn ngừa tận gốc rủi ro phiền hà, sách nhiễu, tạo môi trường kinh doanh minh bạch ở mức tối đa cho nền kinh tế.
Khi dữ liệu được liên thông thời gian thực giữa cơ quan Hải quan và các bên liên quan theo quy định của Luật mới, cơ quan Quản lý không chỉ tinh gọn được bộ máy tác nghiệp mà quan trọng hơn là thiết lập được cơ chế giám sát số.
