Một trong những ví dụ cụ thể đáng chú ý là các hoạt động nghiên cứu của PGS Đặng Đức Huy, giảng viên Viện Môi trường và Hóa học thuộc Đại học Trent Canada và cũng là Giám đốc Viện Quốc tế về Nghiên cứu Môi trường.
Trong nhiều năm qua, PGS Đặng Đức Huy và các cộng sự của ông đã phát triển những chương trình nghiên cứu liên quan đến đất hiếm, phát thải khí nhà kính và công nghệ nông nghiệp thân thiện với môi trường. Những hoạt động này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn hướng tới những lĩnh vực đang đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam như sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm ô nhiễm và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Đáng chú ý là chương trình nghiên cứu về vòng đời của các nguyên tố đất hiếm, từ khai thác, chế biến đến sử dụng và tái chế của PGS Đặng Đức Huy. Đây là lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh nhu cầu nguyên liệu cho ngành điện tử, năng lượng sạch và công nghệ cao đang gia tăng trên thế giới.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, ông cho biết, chương trình này đã thu hút nguồn tài trợ đáng kể tại Canada nhằm đánh giá tác động môi trường và xây dựng các giải pháp phát triển bền vững đối với khoáng sản chiến lược. Năm 2024, ông từng dẫn một đoàn nghiên cứu gồm các giáo sư, tiến sĩ và học viên cao học tới Việt Nam khảo sát thực địa tại các khu vực phía Bắc.
Hoạt động này có sự tham gia của các cơ sở đào tạo và nghiên cứu tại Việt Nam cùng nước ngoài, trong đó có Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Phenikaa và Đại học Edinburgh của Vương quốc Anh. Những chương trình như vậy cho thấy sự hợp tác giữa các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài với các đối tác trong nước có thể bắt đầu từ vấn đề cụ thể, như nâng cao giá trị tài nguyên, xây dựng chuỗi cung ứng có trách nhiệm với môi trường.
Một hướng hợp tác khác được PGS triển khai là nghiên cứu phát thải khí nhà kính từ các hệ sinh thái đất ngập nước, ruộng lúa và rừng ngập mặn. Nhóm nghiên cứu đã khảo sát thực địa tại miền Nam Việt Nam, trong đó có khu vực rừng ngập mặn Cần Giờ, nhằm tìm hiểu tác động của các chất ô nhiễm đối với cộng đồng vi sinh vật và lượng khí methane phát thải.
Kết quả của nghiên cứu này có thể góp phần hỗ trợ các chương trình giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ hệ sinh thái và sử dụng bền vững tài nguyên. Đồng thời, các hoạt động trao đổi học thuật cũng tạo điều kiện cho sinh viên và nghiên cứu sinh Việt Nam tiếp cận phương pháp nghiên cứu, thiết bị và môi trường đào tạo quốc tế.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, PGS Đặng Đức Huy và các cộng sự đang phát triển những giải pháp nhằm giảm thất thoát dinh dưỡng từ phân bón, hạn chế phát thải và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Hướng nghiên cứu tập trung vào việc cải thiện hiệu quả sử dụng phân đạm urê bằng các hợp chất có nguồn gốc tự nhiên, thay thế một phần những chất ức chế hóa học truyền thống. Các kết quả thử nghiệm ban đầu cho thấy triển vọng giảm thất thoát dinh dưỡng và hạn chế những tác động không mong muốn đối với môi trường.
Nhóm nghiên cứu cũng thử nghiệm các công thức dinh dưỡng mới cho sản xuất thủy canh, hướng tới mô hình canh tác sử dụng ít nước hơn, giảm phụ thuộc vào đất nông nghiệp và thích ứng tốt hơn với biến động khí hậu. Những công nghệ này vẫn cần tiếp tục được đánh giá về hiệu quả kinh tế, khả năng nhân rộng và điều kiện áp dụng tại Việt Nam. Tuy nhiên, đây là hướng nghiên cứu có tiềm năng đối với một nền nông nghiệp đang chịu áp lực ngày càng lớn về chi phí đầu vào, chất lượng đất, nguồn nước và yêu cầu giảm phát thải.
Trường hợp của PGS Đặng Đức Huy phản ánh khả năng đóng góp của trí thức kiều bào không chỉ thông qua việc chuyển giao kết quả nghiên cứu mà còn bằng đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng quan hệ giữa các phòng thí nghiệm và kết nối doanh nghiệp với những giải pháp công nghệ phù hợp.
Ở cấp độ rộng lớn hơn, Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA), do PGS Vũ Việt Hưng làm Chủ tịch, đang từng bước hướng tới mục tiêu tập hợp nguồn lực trí thức người Việt để phục vụ cho những lĩnh vực phát triển chiến lược của đất nước.
PGS Vũ Việt Hưng chia sẻ với phóng viên rằng để các tiềm năng hợp tác không chỉ dừng lại ở những cam kết, hai nước cần quan tâm hơn đến cơ chế tài chính, sự tham gia của doanh nghiệp và khả năng xác định những bài toán cụ thể có nhu cầu ứng dụng thực tế. Việt Nam có thể phải chủ động đề xuất các dự án hợp tác và đóng góp nguồn lực phù hợp, thay vì chỉ trông chờ vào sự hỗ trợ tài chính từ phía đối tác nước ngoài.
Theo PGS Vũ Việt Hưng, việc huy động các doanh nghiệp cùng tham gia dự án với trường đại học và viện nghiên cứu sẽ giúp kết nối quá trình phát triển công nghệ với nhu cầu sản xuất, kinh doanh, qua đó nâng cao cơ hội thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đối với những lĩnh vực như khoáng sản chiến lược, năng lượng và môi trường, mô hình hợp tác này có thể tạo ra sự bổ trợ giữa thế mạnh nghiên cứu của Canada và điều kiện tài nguyên, nguồn nhân lực cũng như nhu cầu phát triển kinh tế của Việt Nam.
Trong bối cảnh Việt Nam triển khai Nghị quyết 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài, việc phát huy nguồn lực trí thức kiều bào được nhìn nhận như một bộ phận của chiến lược nâng cao năng suất lao động, năng lực công nghệ và chất lượng tăng trưởng kinh tế.
Thực tiễn hợp tác nghiên cứu giữa các nhà khoa học gốc Việt tại Canada với những đối tác trong nước cho thấy tiềm năng đáng kể của nguồn lực này. Vấn đề đặt ra trong giai đoạn tới là xây dựng cơ chế để từ những dự án nghiên cứu riêng lẻ có thể hình thành những chương trình hợp tác cụ thể, lâu dài và tạo ra sản phẩm, giải pháp công nghệ cũng như lợi ích kinh tế cụ thể, góp phần thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững tại Việt Nam.
