Vấn đề này là một trong những nội dung trọng tâm tại tọa đàm chuyên đề “Bảo vệ người yếu thế trong giao dịch bất động sản: Công chứng điện tử - Cải cách thủ tục hành chính - Khẳng định vai trò của công chứng trong kỷ nguyên dữ liệu số”, do Báo Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam tổ chức chiều 15/7 tại Hà Nội.
Đối với nhiều gia đình, bất động sản không chỉ là hàng hóa thông thường mà là tài sản tích lũy cả đời. Tuy nhiên, tiến trình chuyển đổi số quốc gia diễn ra mạnh mẽ cũng kéo theo mặt trái là các hành vi lừa đảo bằng công nghệ cao nhằm chiếm đoạt tài sản. Sự gia tăng chóng mặt của các hành vi lừa đảo công nghệ cao, hiện tượng giả mạo giấy tờ số hóa, giả danh chủ sở hữu bằng công nghệ Deepfake AI để tái tạo khuôn mặt và giọng nói, hay việc làm giả chữ ký điện tử tinh vi… đã và đang trực tiếp đe dọa đến tính an toàn của các giao dịch dân sự.
Tọa đàm tập trung làm rõ vai trò của công chứng trong phòng ngừa rủi ro, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân; đồng thời trao đổi về việc triển khai công chứng điện tử, giới hạn của dữ liệu số và những yêu cầu đặt ra trong bối cảnh ứng dụng AI, dữ liệu lớn vào xác thực giao dịch.
Phát biểu tại tọa đàm, ông Nguyễn Văn Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam nhận định, diện mạo của “bên yếu thế” trong kỷ nguyên số đã có sự thay đổi. Không chỉ dừng lại ở người cao tuổi, phụ nữ hay người khuyết tật theo góc nhìn truyền thống, nhóm yếu thế hiện nay còn bao gồm những người dân bị hạn chế về kỹ năng số, thiếu công cụ để phân biệt giữa chứng thư số thật và giả. Họ cả tin trước các kịch bản lừa đảo thao túng tâm lý, bị đánh cắp thông tin định danh VNeID hoặc bị lừa ký các hợp đồng chuyển nhượng số hóa mà không lường hết hậu quả. Khi sự cố xảy ra, người dân không chỉ đối mặt với nguy cơ trắng tay mà còn bị kéo vào các vụ kiện tụng kéo dài, gây mất ổn định trật tự xã hội.
Tiếp nối góc nhìn về bảo mật thông tin, bà Nguyễn Thị Lan Hương, Phó Ban chuyên môn Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam cho rằng, dữ liệu số dù hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế được vai trò của công chứng viên trong việc đảm bảo an toàn pháp lý. Các hệ thống công nghệ hiện nay chỉ có thể xác thực tính trạng thái của dữ liệu, tức là xác minh danh tính hoặc tính toàn vẹn của văn bản điện tử. Trong khi đó, tính an toàn của một giao dịch dân sự đòi hỏi phải xác thực được ý chí tự nguyện, trạng thái tinh thần và khả năng nhận thức của các bên tại thời điểm ký kết. Đây là những yếu tố mà máy móc hay hình ảnh truyền qua màn hình không thể cảm nhận và thẩm định thay con người. Việc thay thế công chứng bằng các hệ thống tự động thực chất là dịch chuyển từ cơ chế tiền kiểm ngăn ngừa rủi ro sang hậu kiểm xử lý hậu quả, điều này gây thiệt hại nặng nề cho người yếu thế khi tranh chấp xảy ra.
Luật sư Nguyễn Văn Hà, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Luật sư Việt Nam khẳng định, bảo vệ bên yếu thế trong giao dịch bất động sản không thể dừng lại ở những tuyên bố quyền lợi mang tính hình thức, mà phải can thiệp trực tiếp vào nguồn gốc của rủi ro. Khi các thiệt hại sau giao kết là vô cùng nặng nề và gần như không thể khắc phục thông qua cơ chế hậu kiểm, logic bảo vệ hiệu quả duy nhất là phòng ngừa. Việc thiết lập một cơ chế kiểm soát độc lập, thống nhất và bắt buộc tại thời điểm giao kết giao dịch chính là chìa khóa then chốt để bảo đảm an toàn pháp lý cho người dân, hướng tới xây dựng một thị trường bất động sản minh bạch, bền vững và nhân văn.
Toàn bộ các ý kiến, các đề xuất khoa học và thực tiễn tại tọa đàm thông qua hình thức trực tiếp và trực tuyến sẽ được tổng hợp để gửi tới các cơ quan quản lý Nhà nước, Chính phủ và Quốc hội nhằm góp phần hoàn thiện thể chế.
