Đồng bằng sông Cửu Long - vựa lúa lớn nhất cả nước là nơi phân bố tự nhiên của các loài lúa hoang như Oryza rufipogon và Oryza officinalis. Trước đây, lúa hoang phân bố rộng rãi từ thượng nguồn xuống hạ lưu vùng đồng bằng, những loài lúa hoang dã phổ biến dọc các hệ thống sông, kênh rạch, đặc biệt là vùng Đồng Tháp Mười. Thế nhưng, khảo sát gần đây của các chuyên gia cho thấy, diện tích lúa hoang tự nhiên đang bị thu hẹp nghiêm trọng.
Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là do việc mở rộng diện tích canh tác, nuôi trồng thủy sản và phát triển hạ tầng giao thông. Tại Vườn quốc gia Tràm Chim (tỉnh Đồng Tháp), việc duy trì mực nước cao để phòng chống cháy rừng vô tình làm thay đổi sinh thái, khiến diện tích lúa hoang giảm gần một nửa.
Bên cạnh đó, công tác bảo tồn “tĩnh” tại các ngân hàng gen cũng đối mặt với nhiều thách thức. Do nguồn kinh phí bị cắt giảm, việc duy trì hệ thống kho lạnh và tái sinh hạt giống gặp nhiều khó khăn. Một trở ngại khác là nhận thức của cộng đồng, lúa hoang thường bị nhầm lẫn với “lúa cỏ” gây hại, dẫn đến việc người dân tìm cách tiêu hủy khi chúng xuất hiện gần ruộng.
Tiến sĩ Nguyễn Thế Cường, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long đánh giá, mặc dù thời gian qua đã có các phương pháp đưa các gen quý của lúa hoang vào lúa trồng và lập bản đồ QTL (Quantitative trait loci) đã được áp dụng, nhưng việc khai thác tính trạng quý từ lúa hoang vào chọn tạo giống vẫn còn hạn chế. Trong khi đó, các quốc gia như Trung Quốc và Thái Lan đã sớm coi lúa hoang là tài nguyên quốc gia đặc biệt, thiết lập các khu dự trữ sinh học nghiêm ngặt để bảo vệ.
Các chuyên gia khẳng định, bảo tồn lúa hoang không chỉ là bảo vệ một loài cây, mà là giữ gìn di sản tiến hóa hàng triệu năm của vùng đất này. Khác với lúa trồng, lúa hoang có bộ gen ổn định hơn do không chịu tác động của quá trình thuần hóa. Những đặc điểm như hạt dễ rụng, vỏ sậm màu, độ ngủ nghỉ cao... chính là cơ chế giúp loài này thích nghi và tiến hóa liên tục.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Thế Cường, phương pháp tối ưu hiện nay là bảo tồn “động” (in-situ) ngay trong môi trường tự nhiên. Cách làm này giúp cây lúa tiếp tục tương tác với môi trường, từ đó gia tăng tính đa dạng di truyền và khẳ năng chống chịu. Việc lưu giữ hạt giống trong kho lạnh ở nhiệt độ thấp (từ -10 độ C đến -70 độ C) dù giúp bảo quản lâu dài nhưng lại khiến lúa ngừng tiến hóa.
Nhận thức được tầm quan trọng này, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long đã và đang triển khai các chương trình thu thập, bảo tồn nguồn gen lúa hoang dại tại khu thực nghiệm. Tiến sĩ Nguyễn Thúy Kiều Tiên, Phó Viện trưởng Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long cho biết, đơn vị đang thực hiện đề tài nghiên cứu, đánh giá nguồn gen lúa tại thành phố Cần Thơ để vừa bảo tồn, vừa ứng dụng mạnh mẽ hơn vào lai tạo giống mới.
Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng, lúa hoang đã được đưa vào danh mục nghiên cứu trọng điểm. Ông Lê Thanh Sơn, Phó Giám đốc phụ trách Khu bảo tồn thông tin, đơn vị đang lập bản đồ phân bố và dành riêng 1-2 ha tại phân khu phục hồi sinh thái để bảo tồn dài hạn. Các hoạt động cụ thể bao gồm dọn vệ sinh khu vực, trồng bổ sung và theo dõi sinh trưởng để xây dựng cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn lâu dài.
Để tạo ra bước đột phá trong chọn tạo giống lúa bền vững, các chuyên gia cho rằng cần một chiến lược mang tầm quốc gia. Phó Giáo sư - Tiến sĩ Hồ Lệ Thi (Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ) đề xuất Nhà nước cần cấp nguồn lực và kinh phí ổn định cho các ngân hàng gen để duy trì vận hành kho trữ lạnh và tái sinh hạt giống kịp thời. Đồng thời, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế để "giải mã" và khai thác tối đa giá trị từ bộ gen lúa hoang. Thực tế đã chứng minh hiệu quả của hướng đi này qua sự ra đời của giống lúa AS996 và các dòng triển vọng khác có khả năng chịu phèn, chịu bệnh cao.
Bảo vệ lúa hoang chính là bảo vệ "nền móng" cho an ninh lương thực. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, việc kết hợp giữa bảo tồn tại chỗ và bảo tồn trong ngân hàng gen, cùng sự đầu tư đúng mức về nghiên cứu, sẽ giúp Việt Nam giữ vững vị thế là quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu, đảm bảo sinh kế bền vững cho người nông dân.
