APEC 2026: Những dấu ấn từ hai lần Trung Quốc đăng cai Hội nghị

Khi các nhà lãnh đạo Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC) nhóm họp tại Thâm Quyến ngày 18-19/11, Trung Quốc một lần nữa đăng cai Hội nghị cấp cao này, sau hai lần tổ chức tại Thượng Hải năm 2001 và Bắc Kinh năm 2014.

Hai kỳ Hội nghị trước đều để lại dấu ấn kinh tế, từ chỉ tiêu cắt giảm chi phí thương mại đến lộ trình hướng tới một khu vực thương mại tự do chung.

Công trình trang trí theo chủ đề APEC 2026 tại Thâm Quyến, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN phát
Công trình trang trí theo chủ đề APEC 2026 tại Thâm Quyến, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN phát

Với Trung Quốc, APEC là thị trường then chốt. Số liệu Tổng cục Hải quan Trung Quốc công bố ngày 10/11 cho biết thương mại của nước này với các nền kinh tế APEC đạt 27.080 tỷ nhân dân tệ (khoảng 4.030 tỷ USD) trong 10 tháng năm 2026. Con số này tăng 25,4% so với cùng kỳ năm trước và chiếm khoảng 60,4% tổng kim ngạch ngoại thương. Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, năm 2025, nước này là bạn hàng lớn nhất của 13 nền kinh tế APEC. Quy mô ấy không hình thành trong một sớm một chiều. Lần đầu làm chủ nhà APEC vào tháng 10/2001, Trung Quốc thậm chí còn chưa gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Thượng Hải 2001: Cam kết thuận lợi hóa thương mại

Hội nghị APEC tại Thượng Hải diễn ra trong hai ngày 20-21/10/2001, khi kinh tế thế giới đang suy giảm. Trên cương vị chủ nhà, Chủ tịch Trung Quốc khi đó là ông Giang Trạch Dân công bố tuyên bố chung khẳng định APEC phải hành động để đảo ngược đà suy giảm này. Chưa đầy hai tháng sau, vào ngày 11/12/2001, Trung Quốc chính thức trở thành thành viên thứ 143 của WTO.

Dấu ấn rõ nhất của kỳ APEC này là Thỏa thuận Thượng Hải, được thông qua dưới sự chủ trì của Trung Quốc. Thay cho những cam kết chung chung, văn kiện giao bộ trưởng các nước thành viên xác định biện pháp cụ thể để thực hiện Các nguyên tắc thuận lợi hóa thương mại của APEC. Mục tiêu đặt ra là giảm 5% chi phí giao dịch kinh doanh trên toàn khu vực trong 5 năm.

Cam kết trên giấy nhanh chóng được chuyển thành hành động. Tháng 5/2002, các bộ trưởng thương mại APEC thông qua Kế hoạch hành động thuận lợi hóa thương mại (TFAP). Đến năm 2007, APEC xác nhận các thành viên đã giảm được 5% chi phí giao dịch thương mại trong giai đoạn 2002-2006.

Dựa trên kết quả này, APEC đặt tiếp mục tiêu giảm thêm 5% vào năm 2010 với kế hoạch giai đoạn hai (TFAP II). Báo cáo đánh giá cuối kỳ năm 2012 của Đơn vị Hỗ trợ chính sách APEC (PSU) kết luận mục tiêu này cũng đã đạt được.

Thỏa thuận cũng khuyến khích cách tiếp cận "đi trước mở đường". Cách tiếp cận này cho phép một nhóm thành viên đã sẵn sàng triển khai trước một sáng kiến hợp tác. Bà Kristen Bondietti, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu APEC Australia thuộc Đại học RMIT, cho rằng mô hình này vẫn có thể giúp APEC xây dựng lòng tin và tạo đà hợp tác hiện nay.

Ở cấp độ quốc gia, Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy thuận lợi hóa thương mại với các thành viên APEC, chủ yếu qua hợp tác hải quan. Theo Tổng cục Hải quan Trung Quốc, nước này đã công nhận lẫn nhau chương trình Doanh nghiệp ưu tiên (AEO) với 10 nền kinh tế APEC. Số liệu mới nhất trong 9 tháng của năm 2026 cho thấy các doanh nghiệp AEO chiếm 44,5% thương mại của Trung Quốc với các nền kinh tế APEC khác.

Bắc Kinh 2014: Đề xuất lộ trình tăng cường hội nhập

Nếu Thượng Hải đặt nền móng cho thuận lợi hóa thương mại, Hội nghị APEC tại Bắc Kinh 13 năm sau hướng tới một câu hỏi lớn hơn: khu vực sẽ hội nhập theo hướng nào? Năm ấy, APEC tròn 25 năm thành lập, trong khi các hiệp định thương mại tự do (FTA) song phương và khu vực mọc lên nhanh chóng. Thách thức lúc này là các FTA tuy tạo đà cho tự do hóa thương mại, nhưng cũng hình thành một mạng lưới quy định chồng chéo khiến hội nhập khu vực thêm phức tạp.

Trung Quốc chuẩn bị câu trả lời ngay từ đầu năm. Tháng 2/2014, nước chủ nhà đưa ra thảo luận tại APEC đề xuất về một khuôn khổ tăng cường hội nhập kinh tế khu vực, trong đó có lộ trình hướng tới Khu vực Thương mại tự do châu Á-Thái Bình Dương (FTAAP). Đến ngày 11/11/2014, các nhà lãnh đạo thông qua văn kiện hoàn chỉnh, mang tên Lộ trình Bắc Kinh về đóng góp của APEC vào việc hiện thực hóa FTAAP.

Lộ trình này được gắn với một hạn chót cụ thể: văn kiện yêu cầu các thành viên thực hiện một nghiên cứu chiến lược tập thể về FTAAP, với báo cáo cuối cùng phải hoàn thành vào cuối năm 2016. Nghiên cứu được nộp đúng hạn vào tháng 11/2016, làm cơ sở để các nhà lãnh đạo thông qua Tuyên bố Lima về FTAAP dưới nhiệm kỳ chủ tịch của Peru.

Song song với FTAAP, Trung Quốc chủ trì việc thông qua Kế hoạch tổng thể về kết nối APEC giai đoạn 2015-2025. Kế hoạch có ba trụ cột là kết nối hạ tầng, kết nối thể chế và giao lưu nhân dân, kèm theo chỉ tiêu và thời hạn cụ thể.

Tuy vậy, Lộ trình Bắc Kinh cũng tự vạch ra giới hạn của mình. Văn kiện khẳng định APEC giữ nguyên tắc hợp tác tự nguyện, không ràng buộc. FTAAP sẽ được hiện thực hóa bên ngoài APEC, song song với tiến trình của diễn đàn.

Hơn một thập kỷ sau, ông Park Jin, cựu Ngoại trưởng Hàn Quốc và hiện là giáo sư thỉnh giảng tại Viện Khoa học và Công nghệ tiên tiến Hàn Quốc (KAIST), ghi nhận Lộ trình Bắc Kinh đã đưa FTAAP tiến lên nhờ nghiên cứu và xây dựng năng lực, đúng với vai trò đặt nền móng của APEC. Dù nhận định FTAAP đến nay vẫn là một mục tiêu mang nhiều kỳ vọng, ông cho rằng trước mắt các bước tiến trong từng lĩnh vực cụ thể khả thi hơn tự do hóa trên diện rộng.

Trong khi FTAAP còn cần thêm thời gian, Trung Quốc đang mở rộng mạng lưới FTA với các thành viên APEC. Đến nay, nước này đã ký FTA với 15 nền kinh tế APEC khác. Trong 9 tháng của năm 2026, thương mại với các đối tác này đạt 18.200 tỷ NDT (khoảng 2.700 tỷ USD), chiếm 75,6% thương mại của Trung Quốc với các nền kinh tế APEC khác.

Thâm Quyến 2026: Nghị trình mới trong bối cảnh nhiều biến động

Cả hai văn kiện năm 2001 và 2014 đều ra đời kèm chỉ tiêu và hạn chót. Đợt đánh giá cuối kỳ Kế hoạch tổng thể về kết nối lại rơi đúng vào năm Trung Quốc làm chủ nhà APEC lần thứ ba.

Hội nghị Thâm Quyến mang chủ đề “Xây dựng cộng đồng châu Á-Thái Bình Dương cùng thịnh vượng”, với ba ưu tiên là mở cửa, đổi mới và hợp tác. Theo Ban Thư ký APEC, Trung Quốc đã đề xuất một văn kiện riêng về FTAAP. Nước chủ nhà cũng đề xuất các văn kiện về kết nối, trí tuệ nhân tạo (AI) và kinh tế số.

Lần đăng cai kỳ APEC thứ ba của Trung Quốc diễn ra trong một bối cảnh nhiều biến động. Ban Thư ký APEC nhận định bất định thương mại, căng thẳng địa chính trị và thay đổi công nghệ nhanh chóng đang định hình lại triển vọng khu vực. Nghị trình APEC cũng mở rộng để bao gồm cả an ninh lương thực, an ninh năng lượng và ứng phó đại dịch, theo khuyến nghị năm 2026 của Hội đồng Tư vấn kinh doanh APEC (ABAC).

Trong 25 năm qua, hai lần đăng cai APEC, Trung Quốc đều thúc đẩy việc cụ thể hóa các mục tiêu chung thành những cam kết có chỉ tiêu và thời hạn thực hiện rõ ràng. Từ chỉ tiêu cắt giảm chi phí thương mại ở Thượng Hải đến các mục tiêu đặt ra trong Lộ trình Bắc Kinh, mỗi bước được theo dõi và thực hiện qua nhiều năm. Khi Việt Nam trở thành nước chủ nhà APEC năm 2027, kinh nghiệm từ Trung Quốc có thể là những gợi mở.

Hương Thủy/TTXVN (Tổng hợp)

Dành cho bạn

Quang cảnh khu định cư của Israel ở Givat Zeev, Bờ Tây. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN

Anh trừng phạt các công ty Israel xây khu định cư tại Bờ Tây

Ngoại trưởng Anh Ed Miliband công bố các biện pháp trừng phạt đầu tiên nhằm vào 8 doanh nghiệp Israel liên quan đến hoạt động xây dựng khu định cư tại Bờ Tây, đồng thời nhắm tới một nhóm cực hữu bị cáo buộc cản trở viện trợ nhân đạo vào Dải Gaza.

Tổng Thư ký ASEAN: Mười một bông lúa, chung một mái nhà Đông Nam Á

Tổng Thư ký ASEAN: Mười một bông lúa, chung một mái nhà Đông Nam Á

Hội nghị Cấp cao Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) lần thứ 49 diễn ra cũng là thời điểm đánh dấu tròn một năm Timor Leste chính thức trở thành thành viên thứ 11 của Hiệp hội (26/10/2025 - 26/10/2026), hoàn thành tiến trình mở rộng ASEAN tới toàn bộ 11 quốc gia Đông Nam Á.