An ninh mạng trong kỷ nguyên số - Bài 1: Đầu tư chiến lược dài hạn cho kinh tế số

Trong tiến trình chuyển đổi số, an ninh mạng không còn đơn thuần là một khoản chi phí phòng thủ mà đã trở thành khoản đầu tư chiến lược dài hạn và là "tấm lá chắn" của nền kinh tế số.

Trên bình diện quốc tế, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm gia tăng tốc độ và quy mô các cuộc tấn công mạng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý về quản trị rủi ro, các chuẩn mực bảo mật. Tại Việt Nam, nguy cơ AI bị lợi dụng để thực hiện các cuộc tấn công mạng ngày càng tinh vi hơn đòi hỏi ngành ngân hàng và thương mại điện tử – những lĩnh vực dễ trở thành mục tiêu của tội phạm mạng – phải tăng cường quản trị rủi ro, cân bằng giữa việc khai thác lợi ích của công nghệ, bảo đảm an toàn cho dữ liệu và tài sản của khách hàng, qua đó củng cố niềm tin số.

Thông tấn xã Việt Nam thực hiện chùm 5 bài viết với chủ đề "An ninh mạng trong kỷ nguyên số", phân tích về xu hướng dịch chuyển chiến lược bảo mật, bài học từ quản trị AI toàn cầu cũng như các giải pháp nâng cao sức chống chịu cho doanh nghiệp và hệ thống tài chính tại Việt Nam.

Bài 1: Đầu tư chiến lược dài hạn cho kinh tế số

Nhân viên phân loại các đơn hàng tại trung tâm logistics ở Sơn Đông, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN
Nhân viên phân loại các đơn hàng tại trung tâm logistics ở Sơn Đông, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, an ninh mạng không chỉ là lá chắn kỹ thuật mà đã trở thành điều kiện tiên quyết bảo đảm sự vận hành bền vững của kinh tế số. Những vụ tấn công mạng quy mô lớn gây thiệt hại nặng nề trên thế giới gần đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi cách nhìn nhận và tiếp cận đối với an ninh mạng tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Thay vì xem đây là một khoản chi phí phòng thủ, cần nhìn nhận an ninh mạng như một khoản đầu tư chiến lược, tạo nền tảng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn.

An ninh mạng là điều kiện tiên quyết của kinh tế số

Chỉ trong hơn một tháng qua, tin tặc đã đồng loạt tấn công vào nhiều hệ thống tài chính trên thế giới, từ các ngân hàng châu Á đến châu Âu, cũng như các sàn giao dịch tiền số. Chỉ trong hai ngày đầu tháng 10, các cuộc tấn công mạng đã xảy ra tại ít nhất sáu ngân hàng hàng đầu Hàn Quốc, khiến thông tin cá nhân của hàng chục nghìn khách hàng bị rò rỉ. Gần đây nhất, ngân hàng khu vực Credit Mutuel Arkea của Pháp xác nhận trở thành nạn nhân của một vụ tấn công mạng, khiến các giao dịch gian lận gây thiệt hại khoảng 100 triệu euro (112 triệu USD). Trước đó không lâu, thị trường tiền số toàn cầu đã chao đảo khi tin tặc đánh cắp khoảng 6,3 tỷ USD tài sản kỹ thuật số từ Binance, sàn giao dịch tiền điện tử lớn nhất thế giới, trong vụ tấn công được đánh giá là lớn nhất lịch sử ngành này.

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực tài chính ngân hàng, làn sóng tấn công mạng vào hệ thống làm lạnh của hàng loạt siêu thị tại châu Âu vào đầu tháng 11 đã gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho nhiều nhà bán lẻ, khiến hàng trăm tấn thực phẩm bị tiêu hủy và làm gián đoạn chuỗi cung ứng tại ít nhất 9 quốc gia. Trước đó, hàng loạt trang web chính phủ tại châu Âu và nhiều nơi khác trên thế giới đã đồng loạt bị ngắt kết nối mạng Internet vào tháng 10, sau khi các lỗ hổng nghiêm trọng được phát hiện trong PHP - ngôn ngữ lập trình được sử dụng rộng rãi trên Internet.

Làn sóng tấn công mạng này phần nào cho thấy mặt trái của tiến trình số hóa, đúng như nhận định trong báo cáo mới đây của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP). Theo UNDP, sự ra đời của các công nghệ số đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo phát triển trên toàn cầu khi mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, dịch vụ và thị trường với tốc độ và quy mô chưa từng có. Nhưng chính điều này cũng làm gia tăng các rủi ro an ninh mạng.

Quá trình số hóa tập trung các hoạt động, dữ liệu và các chức năng quan trọng vào các hệ thống có tính kết nối cao, từ đó mở rộng đáng kể phạm vi tấn công mạng. Chính những đặc tính làm nên sức mạnh cho hệ sinh thái số - như tính kết nối, khả năng tương tác, và lấy dữ liệu làm trung tâm - lại đồng thời mang đến những rủi ro nghiêm trọng. Khi càng có nhiều thiết bị, người dùng và nền tảng tham gia vào không gian mạng, số lượng điểm yếu để kẻ tấn công lợi dụng lại càng tăng lên.

Ngoài ra, khi công nghệ và hạ tầng số được tích hợp sâu rộng giữa các tổ chức và lĩnh vực, một điểm yếu bị phá vỡ ở hệ thống này có thể châm ngòi cho hiệu ứng domino gây gián đoạn hàng loạt hệ thống khác. Vụ tấn công mã độc vào Chính phủ Costa Rica năm 2022 ban đầu chỉ xuất phát từ việc xâm nhập một hệ thống đơn lẻ, nhưng đã nhanh chóng lan sang nhiều cơ quan chính phủ, làm gián đoạn việc thu thuế, hoạt động hải quan, dịch vụ y tế và chi trả lương cho khu vực công. Theo báo cáo của UNDP, sự cố này đã khiến Costa Rica thiệt hại ước tính khoảng 30 triệu USD/ngày, khiến tổng thiệt hại tương đương khoảng 2,4% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hàng năm của quốc gia này.

UNDP nhận định trong quá trình chuyển đổi số, tốc độ ứng dụng công nghệ số thường vượt xa năng lực phát triển an ninh mạng, đặc biệt là tại các nước đang phát triển. Các hệ thống số được triển khai nhanh chóng nhưng thiếu đi các biện pháp bảo vệ phù hợp, khiến hạ tầng quan trọng và dữ liệu nhạy cảm đứng trước nguy cơ bị tấn công. Nguyên nhân là do lợi ích của an ninh mạng không thể nhìn thấy ngay lập tức. Chỉ đến khi xảy ra sự cố rò rỉ dữ liệu hoặc hệ thống bị xâm nhập, hậu quả của việc thiếu sự bảo vệ mới hiện rõ và tầm quan trọng thực sự của an ninh mạng mới được nhìn nhận đúng mức. Do đó, so với các mục tiêu quốc gia trước mắt như thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hay mở rộng kết nối, an ninh mạng thường bị xem nhẹ và chỉ được tính đến sau cùng.

Tuy nhiên, UNDP nhấn mạnh an ninh mạng đóng vai trò là nền tảng kiến tạo, cho phép các quốc gia khai thác tối đa tiềm năng và hưởng lợi trọn vẹn từ quá trình chuyển đổi số. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những quốc gia có mức độ cam kết cao về an ninh mạng sẽ ít bị tấn công mạng hơn, đồng thời đạt được hiệu quả kinh tế tốt hơn. Cụ thể, theo báo cáo của UNDP, các nước đang phát triển có thể gia tăng GDP bình quân đầu người thêm 1,5% trong 10 năm nếu họ giảm thiểu đáng kể số lượng sự cố an ninh mạng.

Chính vì vậy, tư duy quản trị rủi ro hiện nay đòi hỏi phải từ bỏ quan điểm xem an ninh mạng chỉ là một khoản chi phí phòng thủ thụ động. Thay vào đó, an ninh mạng phải được định vị là một khoản đầu tư chiến lược dài hạn, là nền tảng bảo vệ và đảm bảo tính liên tục của nền kinh tế số.

Chuyển dịch trọng tâm sang khả năng chống chịu

Tivi OLED màn hình cong của Samsung được trưng bày tại hội chợ thương mại điện tử quốc tế ở Berlin, Đức. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN
Tivi OLED màn hình cong của Samsung được trưng bày tại hội chợ thương mại điện tử quốc tế ở Berlin, Đức. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN

Trong nghiên cứu chuyên sâu về khả năng chống chịu an ninh mạng của tập đoàn công nghệ thông tin, tư vấn và dịch vụ số NTT Data, các chuyên gia chỉ ra rằng an ninh mạng đang trở thành bài toán về tốc độ. Nhiều mối đe dọa mạng hiện nay không còn quá xa lạ. Các hình thức như mã độc tống tiền, lừa đảo qua mạng, hay đánh cắp thông tin đăng nhập đã tồn tại từ nhiều năm qua. Điều đang thay đổi chính là tốc độ, quy mô và dễ dàng sử dụng các kỹ thuật đó.

Phân tích mới đây về các mối đe dọa mạng của NTT Data cho thấy AI góp mặt trong khoảng 16% các sự cố được ghi nhận vào năm 2025, đặc biệt là trong việc phát tán thư rác lừa đảo, giả mạo danh tính và tự động hóa chiến dịch tấn công. Ý nghĩa cốt lõi không nằm ở việc AI tạo ra một loại hình tội phạm mạng hoàn toàn mới, mà là nó làm thay đổi bản chất kinh tế của các cuộc tấn công.

Nhờ AI, những công việc từng đòi hỏi nhiều thời gian, kiến thức chuyên môn hoặc sức lao động thủ công nay có thể được thực hiện nhanh hơn với quy mô lớn hơn và chi phí thấp hơn. Khoảng thời gian từ lúc xác định lỗ hổng, khai thác cho đến khi gây ra thiệt hại nay có thể được rút ngắn từ vài tháng xuống còn vài ngày hoặc thậm chí vài giờ.

Ông Arseniy Shcheltsin, Giám đốc điều hành tổ chức phi lợi nhuận “Nền tảng kỹ thuật số”, cho biết các tác nhân AI có giá khoảng 5.000 USD đã có thể quét hàng nghìn trang web để tìm lỗ hổng. Nếu thực hiện thủ công, công việc này sẽ tốn nhiều thời gian và chi phí hơn. AI vì vậy đang làm tăng đáng kể năng suất tìm kiếm điểm yếu trong hệ thống.

Trong khi tốc độ tấn công tăng nhanh, khả năng phòng thủ lại chưa theo kịp. Theo Microsoft, thời gian từ khi một lỗ hổng được công bố đến cuộc tấn công đầu tiên hiện chỉ khoảng một ngày, trong khi doanh nghiệp vẫn mất từ 30 đến 60 ngày để vá các lỗ hổng nghiêm trọng. Ngày 21/10, hai lỗ hổng bảo mật nghiêm trọng được phát hiện trong PHP, ngôn ngữ lập trình vận hành phần lớn các trang web trên thế giới. Chỉ trong vài giờ sau khi lỗ hổng bị rò rỉ, hệ thống của Cloudflare – tập đoàn công nghệ chịu trách nhiệm bảo vệ và điều hướng lưu lượng cho hàng triệu website toàn cầu – đã ghi nhận hàng triệu cuộc tấn công. Tương tự, trong vụ tấn công mạng vào Binance, phần lớn số tiền mã hóa bị đánh cắp, ước tính trị giá 6,3 tỷ USD, đã được chuyển đi chỉ trong khoảng 20 phút.

Trong một môi trường số biến động nhanh như vậy, giới chuyên gia quốc tế đồng thuận rằng mục tiêu của an ninh mạng phải thay đổi căn bản, hướng đến việc nâng cao khả năng chống chịu, thay vì ngăn chặn hoàn toàn mọi cuộc tấn công. Như chuyên gia Kim Boermans của NTT Data đã nhấn mạnh, giả định rằng chúng ta có thể ngăn chặn mọi sự cố là không còn thực tế, và câu hỏi chiến lược đặt ra là tổ chức có thể phát hiện, xử lý và phục hồi nhanh đến mức nào trong khi vẫn bảo vệ được các tài sản quan trọng nhất. Ông cho rằng bản chất của sức chống chịu trong an ninh mạng không phải là xây dựng một hệ thống tin rằng mình bất khả xâm phạm, mà là khả năng nhận biết điều gì quan trọng nhất, phát hiện sớm mối đe dọa, cô lập sự cố và phục hồi nhanh chóng để duy trì hoạt động kinh doanh.

Tương tự, theo bà Yulia Voronova, Giám đốc tư vấn của công ty Positive Technologies, an ninh thông tin cần được xây dựng theo nguyên tắc phòng thủ nhiều lớp. Đội ngũ bảo mật phải hiểu các bước tin tặc có thể thực hiện và bố trí những lớp bảo vệ khiến chúng mất nhiều thời gian hơn để đạt mục tiêu. Mục đích là tạo đủ thời gian để phát hiện và ứng phó với cuộc tấn công.

Việc đối phó với môi trường rủi ro này đòi hỏi một sự thay đổi toàn diện trong cách đặt vấn đề và phân bổ nguồn lực. Ngân sách dành cho an ninh mạng vẫn đang tiếp tục gia tăng, nhưng chỉ mình ngân sách không thể tạo thành chiến lược. Ông Kim Boermans lập luận rằng đầu tư an ninh mạng nên bắt đầu từ việc xác định hệ thống, dịch vụ, dữ liệu và năng lực nào là quan trọng nhất, từ đó định hướng đầu tư cho phù hợp. Vì vậy, thay vì đặt câu hỏi: “Chúng ta đang chi bao nhiêu cho an ninh mạng?”, câu hỏi hữu ích hơn là: “Chúng ta có đang đầu tư cho những rủi ro có khả năng gây tổn hại lớn nhất hay không?”.

Một tiến trình số hóa thiếu đi hệ thống an ninh mạng vững chắc có thể làm tổn hại, thậm chí đảo ngược những thành quả đã đạt được. Vì vậy, trong bối cảnh rủi ro mạng liên tục biến đổi, những tổ chức xây dựng được khả năng chống chịu vững chắc sẽ không chỉ an toàn hơn trước các áp lực từ không gian mạng, mà còn có thể bảo vệ hiệu suất kinh doanh và tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững trong môi trường số.

Bài 2: Minh bạch giao dịch bảo vệ niềm tin số

Khánh Ly/TTXVN (Tổng hợp)

Dành cho bạn

Tăng kiểm soát, ngăn chặn dịch tả lợn châu Phi lây lan

Tăng kiểm soát, ngăn chặn dịch tả lợn châu Phi lây lan

Trước tình hình dịch tả lợn châu Phi diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ lây lan trên diện rộng, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất chăn nuôi và nguồn cung thực phẩm, ngành chức năng và chính quyền các địa phương tỉnh An Giang quyết liệt với các biện pháp phòng, chống dịch bệnh.