Theo SCMP ngày 27/1, năm 2026 có thể đánh dấu bước chuyển quan trọng của ngành dược, khi trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ hỗ trợ nghiên cứu mà bắt đầu tham gia sâu hơn vào quá trình thiết kế hợp chất và phát triển thuốc. Trung Quốc đang nổi lên như một trong những nơi có nhiều điều kiện để thúc đẩy xu hướng này.
Phát biểu tại Diễn đàn Tài chính châu Á tổ chức tại Hong Kong (Trung Quốc) ngày 27/1, ông Marc Horn, Phó Chủ tịch điều hành tập đoàn Merck, cho rằng năm 2026 có thể là thời điểm ngành dược chuyển từ giai đoạn AI hỗ trợ nghiên cứu sang phát triển các hợp chất do AI thiết kế hoàn chỉnh và đưa vào quy trình thử nghiệm lâm sàng.
Theo ông Horn, Trung Quốc đang xuất hiện nhiều ví dụ cho thấy tiềm năng hiện thực hóa bước tiến này nhờ sự kết hợp giữa dữ liệu bệnh nhân quy mô lớn, năng lực thử nghiệm lâm sàng và định hướng chính sách của chính phủ. Ông cho biết hiện khoảng 30% danh mục thuốc mới trong dây chuyền sản xuất của Merck có nguồn gốc từ Trung Quốc.
Trong khoảng một thập niên qua, ngành dược sinh học Trung Quốc cũng chuyển dịch mạnh từ vai trò nhà sản xuất thuốc generic sang lĩnh vực đổi mới. Năm 2025, các công ty dược Trung Quốc ký các thỏa thuận cấp phép ra nước ngoài với tổng giá trị 135,7 tỷ USD, cao hơn gấp hai lần mức 51,9 tỷ USD của năm 2024.
Một trong những động lực của quá trình này là chương trình “AI+”, chiến lược kéo dài một thập niên nhằm thúc đẩy ứng dụng AI trong nhiều lĩnh vực của nền kinh tế. Theo giới phân tích, chương trình tạo thêm cơ sở chính sách để AI được tích hợp vào những lĩnh vực như y sinh và phát triển thuốc.
Khi AI kết hợp với dữ liệu di truyền
AI không phải công nghệ duy nhất đang làm thay đổi cách phát triển thuốc. Theo ông Paul Burton, Giám đốc Y khoa tập đoàn công nghệ sinh học Amgen, năm 2026 có thể chứng kiến sự kết hợp ngày càng rõ giữa AI và di truyền học trong quá trình nghiên cứu.
Di truyền học có thể giúp nâng cao độ tin cậy trong việc xác định các mục tiêu điều trị, trong khi AI hỗ trợ lựa chọn và tối ưu hóa các phân tử tiềm năng. Sự kết hợp này có thể rút ngắn thời gian nghiên cứu và giảm tỷ lệ thất bại trong một quá trình phát triển thuốc vốn thường kéo dài và đòi hỏi chi phí lớn.
Dữ liệu của Shanghai Zhiyao Technology cho thấy tính đến tháng 7/2025, Trung Quốc có hơn 100 công ty hoạt động trong lĩnh vực phát triển thuốc dựa trên AI. Các nghiên cứu được dẫn lại trong bài của SCMP cũng cho thấy năng lực thử nghiệm lâm sàng của Trung Quốc đang tiệm cận Mỹ ở một số lĩnh vực, trong đó có những lĩnh vực đòi hỏi khai thác dữ liệu di truyền và tiến hành thử nghiệm trên quy mô lớn.
Các doanh nghiệp công nghệ sinh học đang tìm cách đưa AI vào nhiều khâu khác nhau. Ông Ma Jian, CEO của XtalPi, cho biết công ty ứng dụng AI trong phát triển cả phân tử nhỏ và các sản phẩm sinh học, trong đó có kháng thể và RNA can thiệp nhỏ. XtalPi đồng thời cung cấp công cụ AI, hệ thống tự động hóa và robot cho các đối tác nghiên cứu.
Không chỉ các doanh nghiệp công nghệ, những tập đoàn dược truyền thống cũng tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Ông Dai Hongbin, Phó Chủ tịch Công ty Y dược Hằng Thụy, cho biết doanh nghiệp dự kiến sử dụng Hong Kong làm bàn đạp để mở rộng sang Đông Nam Á và các thị trường quốc tế khác, đồng thời tiếp tục tăng chi tiêu cho phát triển thuốc sáng tạo.
Từ công nghệ đến hệ sinh thái đổi mới
Điểm đáng chú ý trong xu hướng mới không chỉ nằm ở khả năng của các mô hình AI, mà ở sự kết hợp giữa công nghệ, dữ liệu, phòng thí nghiệm, thử nghiệm lâm sàng và doanh nghiệp dược. Khi những mắt xích này được kết nối, AI có thể tham gia vào quá trình từ xác định mục tiêu, thiết kế phân tử đến đánh giá và phát triển thuốc.
Đây cũng là lý do câu chuyện AI trong ngành dược ngày càng được nhìn rộng hơn thay vì chỉ tập trung vào một công cụ công nghệ. Khả năng tiếp cận dữ liệu chất lượng cao, hạ tầng tính toán, năng lực nghiên cứu và thử nghiệm, cùng cơ chế quản lý phù hợp sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ đưa kết quả nghiên cứu ra thực tế.
Tại Việt Nam, định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo Nghị quyết 57 cũng đặt trọng tâm vào việc nâng cao năng lực nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa kết quả khoa học. Trong lĩnh vực y tế, sự phát triển của AI có thể mở thêm hướng ứng dụng trong nghiên cứu thuốc, phân tích dữ liệu y sinh và hỗ trợ phát triển các sản phẩm công nghệ cao.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy để AI tạo ra giá trị trong ngành dược, chỉ đầu tư vào công nghệ là chưa đủ. Cùng với năng lực tính toán và dữ liệu, cần có hệ thống nghiên cứu, thử nghiệm và doanh nghiệp đủ khả năng tiếp nhận, phát triển và đưa công nghệ vào ứng dụng. Đây là những mắt xích quyết định việc AI dừng ở công cụ nghiên cứu hay trở thành một phần của quy trình phát triển thuốc.
