Từ những câu chuyện của các thế hệ học trò từng được nhận thưởng tại Văn Miếu đến hoạt động biểu dương học sinh hiếu thảo, học giỏi hôm nay, những giá trị đạo học tiếp tục được trao truyền, trở thành nguồn động viên thế hệ trẻ học tập, rèn luyện và cống hiến.
Nơi lưu giữ truyền thống đạo học
Ở tuổi 77, ông Biện Cư, người dân địa phương gắn bó nhiều năm với Văn Miếu Diên Khánh vẫn nhớ những kỷ niệm thời thơ ấu tại di tích. Sinh ra và lớn lên trên vùng đất Diên Khánh, ông từng học tập tại đây và được nhận phần thưởng khuyến học vào những năm 1963 - 1964. Những ký ức ấy đã trở thành một phần trong cuộc đời ông, gắn với truyền thống hiếu học của quê hương.
Ông Biện Cư kể, trước đây, Văn Miếu là nơi các thế hệ học trò đến học tập, tham gia hoạt động khuyến học và tưởng nhớ bậc tiền nhân. Bản thân ông từng được nhận thưởng tại đây khi còn nhỏ. Đến nay, dù tuổi đã cao, ông vẫn dành sự quan tâm, tham gia công việc gìn giữ di tích cùng những người tâm huyết với truyền thống văn hóa địa phương.
Theo ông Biện Cư, hoạt động tại Văn Miếu được duy trì qua nhiều thế hệ. Những người tham gia quản lý, trông coi di tích đều dành thời gian, công sức để chăm sóc cảnh quan, bảo vệ công trình và tổ chức các nghi lễ truyền thống.
Văn Miếu Diên Khánh được hình thành năm 1803 dưới triều vua Gia Long, là nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền; đồng thời thể hiện sự coi trọng giáo dục, đạo học của các thế hệ cư dân trên vùng đất Khánh Hòa. Ban đầu, công trình được xây dựng tương đối đơn giản. Đến năm 1849, Văn Miếu được tu bổ, mở rộng với nhiều hạng mục kiến trúc phục vụ hoạt động tế lễ.
Trải qua những biến động lịch sử, di tích nhiều lần bị hư hại, phải sửa chữa, xây dựng lại. Năm 1959, Văn Miếu được xây dựng lại trên nền cũ tại khu vực Phú Lộc. Năm 1998, di tích được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia.
Hiện nay, nơi đây còn lưu giữ nhiều tư liệu lịch sử có giá trị, với 33 sắc phong cùng bia đá ghi lại lịch sử hình thành Văn Miếu Diên Khánh. Đây là những nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa và truyền thống giáo dục của địa phương.
Những giá trị lịch sử ấy tiếp tục được gìn giữ thông qua các hoạt động tế lễ, khuyến học, khuyến tài. Đối với người dân Diên Khánh, Văn Miếu là nơi tưởng nhớ các bậc tiền nhân, đồng thời là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Ông Trần Giang Nam, Trưởng Ban Quản lý Di tích Văn Miếu Diên Khánh cho biết, trải qua hơn hai thế kỷ, Văn Miếu vẫn duy trì các hoạt động nhằm gìn giữ truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo. Hằng năm, vào dịp lễ Thánh húy Đức Khổng Tử (ngày 27/4 âm lịch), Ban Quản lý tổ chức nghi lễ tưởng nhớ các bậc tiền nhân, kết hợp biểu dương, trao thưởng cho học sinh hiếu thảo, học giỏi.
Theo ông Nam, trước đây, hoạt động khuyến học chủ yếu dành cho học sinh trên địa bàn Diên Khánh. Hiện nay, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, các hoạt động tiếp tục được duy trì phù hợp điều kiện thực tế của địa phương. Những học sinh có thành tích tốt, hoàn cảnh khó khăn nhưng nỗ lực vươn lên trong học tập được các trường giới thiệu về Văn Miếu nhận thưởng. Tại đây, các em được dâng hương tưởng nhớ các bậc tiền nhân, tìm hiểu truyền thống hiếu học và nhận sự động viên từ cộng đồng.
Ông Trần Giang Nam chia sẻ, những phần quà tuy không lớn nhưng đã khích lệ tinh thần hiếu học của các cháu. Theo ông, điều quan trọng nhất là giúp học sinh có thêm động lực phấn đấu, học tập thành tài, noi gương các thế hệ đi trước, góp phần xây dựng quê hương, đất nước.
Không dừng lại ở hoạt động khuyến học, Văn Miếu Diên Khánh còn là nơi giáo dục truyền thống tôn sư trọng đạo, tinh thần đề cao tri thức và đạo lý làm người. Những giá trị này được thể hiện qua các nghi lễ tưởng nhớ Đức Khổng Tử, các bậc tiên hiền và hoạt động tìm hiểu lịch sử của học sinh, người dân.
Hiện nay, Văn Miếu Diên Khánh là địa chỉ thu hút người dân, du khách đến tham quan, tìm hiểu lịch sử, văn hóa. Mỗi năm, di tích ước đón khoảng 4.000 lượt khách; trong đó có khách quốc tế, du khách từ nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước và các đoàn học sinh, thanh niên.
Đặc biệt, vào mùa thi, nhiều học sinh đến Văn Miếu dâng hương, tìm hiểu truyền thống hiếu học, tìm kiếm sự động viên tinh thần trước những kỳ thi quan trọng. Trong dịp hè, Đoàn Thanh niên, học sinh thường đến tham quan, tìm hiểu lịch sử và những giá trị văn hóa của di tích.
Ông Nam cho rằng, những hoạt động này góp phần đưa Văn Miếu trở thành không gian giáo dục truyền thống gần gũi với thế hệ trẻ. Thông qua việc tìm hiểu lịch sử, các em có thêm nhận thức về giá trị của tri thức, tinh thần tôn sư trọng đạo và trách nhiệm học tập, rèn luyện.
Từ câu chuyện của ông Biện Cư, người từng nhận phần thưởng khuyến học tại Văn Miếu hơn sáu thập kỷ trước, đến những học sinh hôm nay tiếp tục được biểu dương, có thể thấy truyền thống hiếu học trên vùng đất Diên Khánh vẫn được duy trì qua nhiều thế hệ.
Phát huy giá trị Văn Miếu
Bên cạnh duy trì hoạt động tế lễ, khuyến học, công tác bảo tồn, phát huy giá trị Văn Miếu Diên Khánh đang đặt ra những yêu cầu mới. Trải qua thời gian dài tồn tại, nhiều hạng mục kiến trúc của di tích đã được tu bổ, tôn tạo. Tuy nhiên, trước tác động của thời gian, thiên tai và điều kiện tự nhiên, việc bảo vệ công trình, cảnh quan và các tư liệu lịch sử vẫn cần được quan tâm.
Theo ông Trần Giang Nam, Ban Quản lý mong muốn, chính quyền địa phương, cơ quan chức năng và người dân tiếp tục hỗ trợ kinh phí để duy trì hoạt động khuyến học, trao thưởng cho học sinh; đồng thời quan tâm đầu tư tu bổ, tôn tạo các hạng mục công trình, góp phần bảo tồn lâu dài giá trị của di tích.
Ông Nam cho rằng, việc gìn giữ Văn Miếu cần có sự chung tay của cộng đồng, đặc biệt là các thế hệ nhà giáo, những người làm công tác khuyến học và người dân địa phương. Đây là những lực lượng trực tiếp tham gia duy trì nghi lễ, chăm sóc cảnh quan, bảo vệ công trình và trao truyền các giá trị văn hóa.
Tháng 7/2026, triển lãm chuyên đề “Từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long đến Văn Miếu Diên Khánh” được tổ chức tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa đã giới thiệu hình ảnh, tư liệu và hiện vật về truyền thống hiếu học của dân tộc. Triển lãm góp phần làm rõ mối liên hệ giữa các trung tâm đạo học trong lịch sử; đồng thời tạo cơ hội để công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp cận những giá trị di sản văn hóa.
Việc phát huy giá trị Văn Miếu Diên Khánh trong giai đoạn hiện nay cần gắn với các hoạt động giáo dục lịch sử địa phương, tổ chức ngoại khóa, trải nghiệm văn hóa và ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu di sản. Những hình thức như, số hóa tư liệu, xây dựng hệ thống thuyết minh điện tử, giới thiệu lịch sử Văn Miếu qua các nền tảng số có thể giúp học sinh, du khách tiếp cận di sản thuận tiện, sinh động hơn.
Về lâu dài, Văn Miếu Diên Khánh có thể kết nối với Thành cổ Diên Khánh và các di tích lịch sử, văn hóa trong khu vực để hình thành những tuyến tham quan, tìm hiểu lịch sử địa phương. Tuy nhiên, việc phát triển các hoạt động tham quan cần bảo đảm tính tôn nghiêm, phù hợp đặc điểm kiến trúc và giá trị văn hóa của di tích.
Hơn hai thế kỷ tồn tại, Văn Miếu Diên Khánh trở thành một phần trong đời sống tinh thần của người dân Khánh Hòa. Từ ký ức của những người học trò năm xưa đến những hoạt động khuyến học hôm nay, truyền thống tôn sư trọng đạo, hiếu học và khuyến tài vẫn được tiếp nối. Việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích góp phần gìn giữ di sản lịch sử, văn hóa, đồng thời tạo điều kiện để những giá trị tốt đẹp của đạo học Việt Nam tiếp tục lan tỏa trong cộng đồng.
