Từ nghị trường đến báo chí, từ những năm tháng hoạt động yêu nước đến khi tham gia Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cuộc đời cụ Huỳnh Thúc Kháng nhất quán ở một điểm: đem trí tuệ, tài năng và tâm huyết phụng sự đất nước, bảo vệ quyền lợi của Nhân dân.
Sinh ngày 1/10/1876 tại làng Thạnh Bình, Quảng Nam, Huỳnh Thúc Kháng sớm nổi tiếng thông minh, ham học và có chí hướng. Năm 1900, cụ đỗ Giải nguyên; năm 1904 đỗ Tiến sĩ nhưng không lựa chọn con đường làm quan. Cụ dấn thân vào hoạt động yêu nước, cùng các chí sĩ Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp vận động Duy Tân, đề cao việc nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, phát triển dân sinh. Sau 13 năm bị thực dân Pháp giam cầm tại Côn Đảo, cụ trở về tiếp tục hoạt động yêu nước bằng những hình thức phù hợp với hoàn cảnh mới.
Trong giai đoạn 1921-1943, cụ Huỳnh Thúc Kháng hoạt động trên cả nghị trường và mặt trận báo chí. Nếu Viện Dân biểu Trung Kỳ là diễn đàn để cụ công khai nêu những vấn đề của Nhân dân, đấu tranh cho dân quyền, dân sinh và cải cách xã hội, thì báo chí trở thành một phương tiện quan trọng để cụ phản ánh đời sống, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân và truyền bá những tư tưởng tiến bộ.
“Tiếng Dân” - di sản báo chí đặc biệt
Ngày 10/8/1927, báo Tiếng Dân ra số đầu tiên tại Huế, do Huỳnh Thúc Kháng làm Chủ nhiệm kiêm Chủ bút. Tờ báo tồn tại liên tục 16 năm, từ 1927 đến 1943, xuất bản 1.766 số. Đó là một dấu ấn đặc biệt trong sự nghiệp báo chí của cụ Huỳnh Thúc Kháng và trong lịch sử báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Ngay từ đầu, Tiếng Dân xác lập tôn chỉ cải cách, không xu phụ nhà cầm quyền và giữ tiếng nói độc lập. Tờ báo tập trung phản ánh những vấn đề bức thiết của đời sống xã hội, từ áp bức, bóc lột, thuế khóa đến những vấn đề kinh tế, xã hội và bất công đối với Nhân dân. Đặc biệt, cụ Huỳnh yêu cầu thông tin phải được điều tra, xác minh; những vấn đề đã được kiểm chứng thì dù chịu sức ép vẫn kiên quyết đăng.
Trong điều kiện chính quyền thực dân kiểm duyệt gắt gao, việc duy trì một tờ báo trong suốt 16 năm tự thân đã là một thử thách. Tiếng Dân phải nộp bản Quốc ngữ và bản dịch tiếng Pháp cho Phủ Khâm sứ Trung Kỳ trước khi xuất bản. Có những bài biết chắc sẽ bị cắt nhưng cụ Huỳnh vẫn đưa kiểm duyệt; phần bị cắt được để trống trên mặt báo để độc giả nhận biết sự can thiệp của nhà cầm quyền.
Cách làm ấy thể hiện rõ quan niệm giữ tiếng nói độc lập, không biến sự kiểm duyệt thành sự tự kiểm duyệt của người làm báo.Sau 16 năm tồn tại, trước sức ép của chính quyền thực dân, Tiếng Dân bị đình bản ngày 24/4/1943. Nhưng 1.766 số báo đã trở thành một di sản báo chí đặc biệt, lưu giữ nhiều lát cắt của đời sống xã hội, chính trị và tư tưởng một thời kỳ lịch sử.
Di sản tiếp tục được nối dài
Nếu “Tiếng Dân” ghi dấu một chặng đường của báo chí yêu nước trước Cách mạng Tháng Tám, thì Trường Dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng lại mở ra một chặng đường mới của báo chí cách mạng trong những năm kháng chiến.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ đạo Tổng bộ Việt Minh mở trường dạy làm báo. Ngày 4/4/1949, tại xóm Bờ Rạ, nay thuộc xã Đại Phúc, tỉnh Thái Nguyên, lễ khai giảng khóa đầu tiên của Trường Dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng được tổ chức. Trường mang tên cụ Huỳnh – người mà Chủ tịch Hồ Chí Minh trân trọng đánh giá là người “học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao”.
Khóa học đầu tiên có 42 học viên và 29 giảng viên. Những người tham gia giảng dạy là nhiều nhà lãnh đạo, nhà hoạt động cách mạng, văn hóa, văn nghệ và báo chí như Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Quốc Việt, Xuân Thủy, Trần Huy Liệu, Nam Cao… Nhiều học viên sau này trưởng thành, trở thành những nhà báo, nhà văn, nghệ sĩ có đóng góp cho nền báo chí, văn học nghệ thuật cách mạng Việt Nam.
Sự ra đời của ngôi trường trong hoàn cảnh đặc biệt cho thấy báo chí không chỉ cần những người có năng khiếu viết, mà còn cần được đào tạo về bản lĩnh, kiến thức, phương pháp và trách nhiệm. Từ mái trường đơn sơ giữa những năm tháng kháng chiến, một lớp những người làm báo chuyên nghiệp đầu tiên của nền báo chí cách mạng Việt Nam được đào tạo, trở thành những chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, tuyên truyền.
Từ “Tiếng Dân” đến Trường Dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng là sự tiếp nối của những giá trị báo chí yêu nước trên hành trình hình thành nền báo chí cách mạng Việt Nam. Một bên là tiếng nói của một nhà chí sĩ yêu nước trên mặt trận báo chí trong xã hội thuộc địa; một bên là nơi đào tạo những người làm báo phục vụ cuộc kháng chiến và sự nghiệp cách mạng. Tên tuổi Huỳnh Thúc Kháng vì thế không chỉ được lưu giữ trong lịch sử của một tờ báo, mà còn trở thành tên gọi của một trong những địa chỉ gắn với buổi đầu đào tạo báo chí cách mạng Việt Nam.
Các đại biểu cắt băng khai mạc trưng bày chuyên đề “Huỳnh Thúc Kháng - Nhà chí sĩ yêu nước, nhà báo và di sản Báo Tiếng Dân”, ngày 30/9. Ảnh: Vũ Hoàng Giang/TTXVN.
Trong khuôn khổ các hoạt động kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng, không gian trưng bày chuyên đề tại Thái Nguyên tiếp tục tái hiện hành trình từ cuộc đời, sự nghiệp của cụ Huỳnh đến báo Tiếng Dân, rồi từ Tiếng Dân đến Trường Dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng và báo chí cách mạng Việt Nam.
Đại biểu tìm hiểu thông tin về nhà chiến sĩ yêu nước Huỳnh Thúc Kháng tại khu trưng bày sự kiện, ngày 30/9. Ảnh: Vũ Hoàng Giang/TTXVN
Điểm đáng chú ý của trưng bày là không chỉ giới thiệu tư liệu về một nhân vật lịch sử, mà còn đặt các giá trị trong một dòng chảy liên tục. Từ một nhà yêu nước, nhà văn hóa, nhà báo lớn; đến một tờ báo trở thành diễn đàn truyền bá tư tưởng tiến bộ, khai dân trí, chấn dân khí; rồi một ngôi trường đào tạo lớp nhà báo cách mạng đầu tiên – tất cả tạo thành một mạch nguồn của lịch sử báo chí Việt Nam.
Kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng vì thế không chỉ là dịp nhìn lại một cuộc đời, một sự nghiệp mà còn là dịp để những người làm báo hôm nay trở về với những giá trị căn bản của nghề: trách nhiệm với Nhân dân, tôn trọng sự thật, giữ vững bản lĩnh và ý thức phụng sự đất nước.
Từ báo Tiếng Dân đến Trường Dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng, từ những trang báo giữa một thời kỳ đầy thử thách đến những lớp nhà báo được đào tạo trong khói lửa kháng chiến, một giá trị xuyên suốt được truyền lại: ngòi bút không chỉ để đưa tin, mà còn gắn với trách nhiệm trước đất nước, Nhân dân và thời đại.
Đó cũng chính là sức sống của di sản Huỳnh Thúc Kháng - một di sản không nằm lại trong quá khứ, mà tiếp tục đặt ra những yêu cầu đối với người làm báo hôm nay về bản lĩnh nghề nghiệp, đạo đức, trách nhiệm xã hội và tinh thần phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.
