Các mẫu được trang trọng bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để phục vụ giám định ADN. Trong số này, Đồng Nai có 4.651 mẫu, Tây Ninh có 5.287 mẫu và Lâm Đồng có 3.625 mẫu.
Phía sau những con số ấy là những phần đời đã nằm lại sau chiến tranh, những gia đình đã chờ đợi hàng chục năm và một cuộc chạy đua với thời gian để trả lại tên tuổi, quê quán cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc.
* Một chuyến bay mang theo hàng nghìn hy vọng
Tại lễ bàn giao, Đại tá Nguyễn Hữu Toàn, Phó Chủ nhiệm Chính trị Quân chủng Phòng không - Không quân, nhắc đến những người đã rời quê hương, gác lại tuổi xuân, tình cảm gia đình và những ước mơ riêng để lên đường chiến đấu. Nhiều người đã mãi mãi nằm lại nơi chiến trường, đến nay vẫn chưa được xác định đầy đủ thông tin, danh tính và phần mộ.
Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định chính xác, theo ông, là thêm một gia đình được đón người thân trở về, thêm một nỗi buồn được sẻ chia và thêm một phần lịch sử được giữ gìn trọn vẹn.
Thiếu tướng Nguyễn Huy Tuấn, Phó Chính ủy Quân chủng Phòng không - Không quân, gọi việc vận chuyển mẫu sinh phẩm là một nhiệm vụ đặc biệt. Phía sau mỗi mẫu hài cốt là một câu chuyện, một số phận và sự mong mỏi, khắc khoải của thân nhân các liệt sĩ đã chờ đợi suốt hàng chục năm để tìm lại tên tuổi, quê hương cho người thân.
Còn Trung tướng Trần Vinh Ngọc, Bí thư Đảng ủy, Chính ủy Quân khu 7, gọi hành trình vận chuyển 13.563 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ là “chuyến bay của nghĩa tình, của sự tri ân, là nhịp đập thao thức của hàng triệu trái tim hướng về những người con ưu tú của dân tộc đã nằm xuống cho Tổ quốc đứng lên...”.
Để có những mẫu sinh phẩm ấy, nhiều tháng qua, các địa phương đã tổ chức những đợt khai quật trên diện rộng tại các nghĩa trang liệt sĩ. Tại Tây Ninh, từ ngày 4/6 đến 21/8, các lực lượng đã khai quật 18.593 phần mộ chưa xác định danh tính; 15.336 phần mộ đủ điều kiện lấy mẫu. Cùng với 5.287 mẫu được bàn giao trong đợt ngày 10/9, trước đó tỉnh đã chuyển 10.387 mẫu để phục vụ giám định ADN.
Khi bàn giao 3.625 mẫu hài cốt liệt sĩ để giám định ADN, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Đinh Văn Tuấn chia sẻ, việc tìm lại tên cho các Anh hùng liệt sĩ là một cuộc chạy đua với thời gian. Khi những người mẹ, người anh, người em của liệt sĩ ngày một già yếu, công tác giám định ADN càng trở nên cấp bách.
* Lần theo những dấu vết
Hành trình trả lại tên cho liệt sĩ không thể chỉ trông chờ vào ADN. Công tác tìm kiếm, xác minh danh tính liệt sĩ còn dựa vào nhiều dấu vết được lưu giữ trong lòng đất, hồ sơ và ký ức của những người từng chứng kiến chiến tranh.
Ở nhiều nơi, khi mở từng phần mộ, cán bộ tìm kiếm còn tìm những dấu vết nhỏ nhất có thể còn lại sau vài thập kỷ. Một chiếc ví, tấm ảnh, chiếc bút có khắc tên, một mảnh giấy đã nhòe chữ, chiếc bàn chải, chiếc thắt lưng hay những chiếc cúc áo… đều có thể trở thành một mảnh ghép của hồ sơ.
Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quế Hiệp, thành phố Đà Nẵng, trong quá trình khai quật lấy mẫu sinh phẩm, lực lượng chức năng phát hiện một chiếc ví cùng các bức ảnh tại phần mộ số 179. Các di vật được ghi nhận, bảo quản, lấy mẫu sinh phẩm để phục vụ quá trình xác minh. Cơ quan chức năng tiếp tục tìm những người có thể nhận ra các nhân vật trong ảnh để lần tìm thân nhân, quê quán và danh tính người đã khuất.
Tại một số nghĩa trang ở Quảng Ngãi, những chiếc bút, mảnh giấy, tấm ảnh, dòng chữ khắc trên đồ dùng cá nhân được tìm thấy trong quá trình khai quật. Có chiếc bút máy khắc dòng chữ “Lê Xuân Trường”; có mảnh giấy ghi những thông tin như “Số 6 Đăng - Q – Hùng, 11-2-1966 Hùng Vương, Đoan Hùng, Phú Thọ”, hoặc “Số 7 N-V-Lượng, 28-5-66. Minh Đức, Vĩnh Tường 17 V-Phú nghi”. Những dấu vết ấy được lập hồ sơ, bảo quản và đối chiếu với thông tin về liệt sĩ, đơn vị và địa bàn chiến đấu.
Ở Quảng Trị, những di vật tìm được cùng hài cốt tại khu vực Bãi Dinh gồm tăng, thắt lưng, cúc áo, đinh đóng quan tài và các vật dụng khác. Tại khu vực Thành Cổ, lực lượng tìm kiếm phát hiện hài cốt cùng tăng, hòm đạn, hộp đạn AK, ba lô, giúp bổ sung thông tin về đơn vị, địa bàn và hoàn cảnh hy sinh.
Những di vật này đang được lưu giữ như những “dữ liệu thực chứng” phục vụ xác minh. Khi mẫu ADN không đủ điều kiện hoặc kết quả giám định chưa thể xác định được danh tính, một cái tên khắc trên chiếc bút, một dòng chữ trên mảnh giấy, một tấm ảnh hay một vật dụng đặc trưng có thể trở thành đầu mối để tiếp tục đối chiếu.
* Tìm kiếm từ những thông tin còn lại
Cùng với việc lấy mẫu tại các nghĩa trang, các đội tìm kiếm vẫn tiếp tục xác minh những khu vực từng diễn ra chiến sự ác liệt. Ngày 11/9, Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố Đà Nẵng tiếp nhận thông tin của một cựu chiến binh về ba khu chôn cất với gần 300 ngôi mộ được cho là của cán bộ, chiến sĩ Bệnh xá 78, thuộc Mặt trận 44 Quảng Đà, tại khu vực Tà La - Hòn Quắm. Thông tin đang được tiếp tục xác minh, đối chiếu với các tài liệu lịch sử, hồ sơ và dữ liệu khác trước khi tổ chức tìm kiếm.
Tại Cà Mau, một hài cốt liệt sĩ được tìm thấy sau hơn nửa thế kỷ nhờ thông tin của một cựu chiến binh địa phương. Sau hơn một ngày phát quang, đào tìm giữa khu đất bụi rậm, lực lượng quy tập phát hiện hài cốt nằm sâu dưới lòng đất. Ngay sau đó, mẫu sinh phẩm được lấy để giám định ADN trước khi an táng.
Tại Quảng Trị, ở khu vực Cồn Tiên, các tài liệu lịch sử, bản đồ tác chiến, ảnh chụp từ trên không, dữ liệu tìm kiếm và thông tin nhân chứng được kết hợp với khảo sát thực địa. Thiết bị radar xuyên đất được sử dụng tại 8 vị trí nghi có hài cốt để xác định các điểm bất thường, phục vụ đào thăm dò.
Những cách làm này cho thấy công tác tìm kiếm ngày càng dựa trên nhiều nguồn thông tin. Từ một lời kể, một địa danh, một sơ đồ trận đánh đến một hiện vật được tìm thấy dưới lòng đất, mỗi dữ liệu đều được ghi nhận, kiểm chứng và đối chiếu trước khi xác định danh tính.
Theo Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, cả nước vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và hơn 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Thời gian đang tạo thêm khó khăn khi nhân chứng ngày một ít đi, địa hình thay đổi, thông tin lịch sử có nguy cơ mai một.
Trong bối cảnh đó, việc đưa 13.563 mẫu sinh phẩm vào quy trình giám định ADN mở thêm cơ hội xác định danh tính cho những phần mộ chưa có thông tin. Cùng với việc chuyển mẫu sinh phẩm tới các cơ sở giám định, nhiều công việc đang được triển khai, nhiều nguồn dữ liệu đang được tiếp tục kiểm tra, đối chiếu. Đằng sau những công việc ấy là mong muốn giản dị của nhiều gia đình: một ngày nào đó, người thân đã hy sinh có thể được gọi đúng tên, đúng quê hương, được trở về với gia đình, đồng đội sau hàng chục năm chờ đợi.
