Đi qua vết thương chiến tranh: Hàn gắn từ những điều ý nghĩa

Ba thập kỷ sau khi thiết lập quan hệ ngoại giao, phía sau những con số về thương mại, đầu tư và những khuôn khổ hợp tác mới là một sự thay đổi lặng lẽ: những người từng ở hai phía của cuộc chiến đang cùng nhau tìm kiếm người mất tích, trao trả kỷ vật, chia sẻ hồ sơ và giúp những gia đình Việt Nam tìm lại những dấu vết tưởng như đã bị thời gian xóa mờ.

Những vết sẹo của chiến tranh

Tại một sự kiện trưng bày tư liệu về 30 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hoa Kỳ và trao trả hơn 200 hồ sơ chứng tích chiến tranh, ông Marc Knapper, Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam khi đó nhắc đến một hình ảnh rất đặc biệt: “Từ những vết sẹo của chiến tranh, chúng ta đã cùng nhau vượt qua quá khứ và xây dựng tương lai dựa trên niềm tin, sự tôn trọng lẫn nhau”.

Ba thập kỷ quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hoa Kỳ đã tạo ra một hành trình mà có lẽ ít ai có thể hình dung đầy đủ vào thời điểm hai nước bắt đầu bình thường hóa quan hệ. Từ hai phía của một cuộc chiến, hai nước từng bước trở thành bạn bè, đối tác, rồi Đối tác toàn diện và Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững.

Cùng với những bước tiến ấy, di sản chiến tranh vẫn đặt ra những vấn đề cần được tiếp tục giải quyết. Đó là những người mất tích, những ngôi mộ chưa xác định được danh tính và còn biết bao gia đình chưa biết người thân nằm ở đâu, hàng trăm nghìn hồ sơ và kỷ vật bị chia cắt qua nhiều thập kỷ. Những ký ức tưởng đã lùi xa theo thời gian, qua hợp tác giữa hai nước, đang được nối dài bằng những câu chuyện cụ thể của hôm nay.

Khi hồ sơ trở thành nhịp cầu

Hơn 200 hồ sơ chứng tích chiến tranh được trao trả tại sự kiện mang giá trị lưu trữ, góp phần bổ sung tư liệu cho nghiên cứu lịch sử và đặc biệt có ý nghĩa đối với nhiều gia đình. Một số hồ sơ có thể giúp nhận diện đơn vị, địa bàn, trận đánh; một số chứa thông tin về những người lính, một số là kỷ vật cá nhân. Với các nhà nghiên cứu, đó là những mảnh ghép bổ sung cho bức tranh lịch sử. Với thân nhân liệt sĩ, ý nghĩa của những hồ sơ ấy gần gũi hơn nhiều: đó có thể là một trong những dấu vết cuối cùng về người cha. Một tấm giấy, tờ quyết định, chứng nhận, hay đơn giản là một nét chữ, phiên hiệu đơn vị - những thứ nhỏ bé ấy có thể nối một con người với gia đình sau hơn nửa thế kỷ.

Từ những kho lưu trữ từng lưu giữ dấu vết chiến tranh, những trang giấy trở về với gia đình; từ những kỷ vật bị chia cắt bởi thời gian và khoảng cách, ký ức được nối lại. Qua những cuộc trở về ấy, ký ức về quá khứ trở thành cầu nối để con người hiểu nhau hơn, để những mất mát được gọi đúng tên, những người ở lại có thể nguôi ngoai và các thế hệ sau thêm một lý do để gìn giữ hòa bình. Ý nghĩa sâu xa của hành trình hàn gắn vết thương chiến tranh không phải để trở lại với quá khứ, mà để từ quá khứ cùng bước tiếp về phía hòa bình.

Đại sứ Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Chủ tịch Hội Việt Nam - Hoa Kỳ giai đoạn 2014-2018, chia sẻ: “Khi một kỷ vật trở về, nó làm vơi đi nỗi đau không bao giờ nguôi ngoai của mỗi gia đình... Những câu chuyện tìm kiếm hài cốt, tìm kiếm nhân thân, tìm kiếm kỷ vật đều góp phần làm dịu đi nỗi đau về tình cảm, về tình người của mỗi gia đình từng chịu đựng đau thương của chiến tranh. Chính những điều đó càng gắn kết hai dân tộc, tăng cường sự hiểu biết và lòng tin”.

Thứ trưởng Bộ Nội vụ Cao Huy cho rằng việc trao trả hồ sơ chứng tích chiến tranh là một hoạt động đầy nhân văn, có ý nghĩa sâu sắc trong việc củng cố mối quan hệ hợp tác giữa hai nước. Từ nền lịch sử và sự hiểu biết lẫn nhau, quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, mang lại lợi ích thiết thực cho nhân dân hai nước và đóng góp vào hòa bình, ổn định, phát triển bền vững của khu vực và thế giới.

Còn theo ông Marc Knapper, việc trao trả hồ sơ, kỷ vật chiến tranh chứa đựng những câu chuyện sâu sắc về sự kết nối giữa con người, sự chia sẻ và hòa giải. Những bức ảnh, hiện vật, tài liệu được trao lại không chỉ là những lát cắt của lịch sử, mà còn cho thấy chặng đường Việt Nam - Hoa Kỳ đã đi qua, từ chiến tranh đến tin cậy và hợp tác. Đây là hoạt động giàu ý nghĩa nhân văn, thể hiện trách nhiệm và thiện chí của hai bên trong khắc phục hậu quả chiến tranh, góp phần củng cố lòng tin, tăng cường hiểu biết và gắn kết nhân dân hai nước.

Hàn gắn bắt đầu từ con người

Đại sứ Phạm Quang Vinh nhìn nhận những thành tựu của quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ không phải là sự ngẫu nhiên mà là kết quả của nỗ lực và quyết tâm của nhân dân và chính phủ hai nước.

Theo ông, trước hết là nỗ lực hàn gắn vết thương chiến tranh, tăng cường hiểu biết, hòa giải và xây dựng lòng tin; xây dựng các mối quan hệ trên cơ sở bình đẳng, công bằng, cùng có lợi và đối thoại để vượt qua khác biệt. Những điều ấy được thể hiện trong nhiều lĩnh vực, từ chính trị, ngoại giao, kinh tế, thương mại, đầu tư đến giáo dục, khoa học công nghệ, giao lưu nhân dân và khắc phục hậu quả chiến tranh.

Có lẽ không lĩnh vực nào cho thấy rõ tính chất “con người” của quá trình hòa giải như việc tìm kiếm người mất tích và trao trả kỷ vật, bởi suy cho cùng một quan hệ quốc tế cũng được tạo nên từ những con người cụ thể. Điều này được thể hiện qua hình ảnh những cựu chiến binh trở lại Việt Nam, những người Mỹ trao lại tài liệu từng được giữ từ chiến tranh hay các nhà nghiên cứu ngồi trước hàng triệu trang hồ sơ để tìm một cái tên. Mỗi việc làm, dù lặng lẽ, đều góp thêm một phần vào quá trình bồi đắp lòng tin giữa hai dân tộc.

Đại sứ Marc Knapper từng nói, hòa bình không phải là một đích đến mà là một hành trình đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng nghỉ từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ông nhấn mạnh rằng trong ba thập kỷ qua, Việt Nam và Hoa Kỳ đã xây dựng quan hệ hợp tác trên nhiều lĩnh vực, đồng thời khẳng định những nỗ lực xử lý di sản chiến tranh vẫn tiếp tục là một ưu tiên trong hoạt động của hai nước.

Điều đó có ý nghĩa đặc biệt khi những người từng trực tiếp trải qua chiến tranh đang ngày càng cao tuổi. Các nhân chứng lịch sử không còn nhiều thời gian và những ký ức cá nhân có nguy cơ mất đi. Những gia đình có người mất tích cũng đang bước vào những năm tháng mà việc chờ đợi trở nên ngày càng khắc khoải. Vì vậy, hợp tác giữa các cơ quan lưu trữ hai nước không chỉ có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu lịch sử mà còn là cuộc chạy đua với thời gian để giữ lại ký ức.

Ông Marc Knapper cho biết Hoa Kỳ và Việt Nam đã mở các nguồn hồ sơ lưu trữ, đồng thời mong muốn hai bên tiếp tục hợp tác với các nhà khoa học để giúp các gia đình có thêm thông tin về những người thân yêu của mình. Ông nhìn việc trao trả những kỷ vật cá nhân cho cựu chiến binh và gia đình họ như một ví dụ đầy ý nghĩa về việc hai dân tộc đã đi xa đến đâu.

Điều đặc biệt trong hành trình này là những tài liệu từng được tạo ra trong chiến tranh, có khi được thu giữ ở phía bên kia chiến tuyến, nhiều thập kỷ sau lại trở thành nguồn thông tin phục vụ việc tìm kiếm những người lính Việt Nam. Những người từng chiến đấu ở hai phía hôm nay có thể cùng tham gia vào một công việc chung: giúp người đã mất được gọi đúng tên, giúp gia đình họ có thêm một lời giải đáp. Trong đó có những người Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam nay trở lại với những ký ức khác về cuộc chiến, cũng có những người Việt Nam từng trải qua chiến tranh ở những hoàn cảnh khác nhau.

Có những nhà nghiên cứu, lưu trữ và tình nguyện viên chưa từng trực tiếp trải qua chiến tranh nhưng lựa chọn dành thời gian tìm lại những dấu vết của thế hệ trước. Một cuộc chiến từng chia con người thành hai phía, nhưng nhiều thập kỷ sau, ký ức về cuộc chiến lại đưa họ về chung một hướng: tìm kiếm, gìn giữ sự thật và trả lại những cái tên cho những người đã khuất.

Đại sứ Phạm Quang Vinh cho rằng đối ngoại và giao lưu nhân dân tiếp tục có ý nghĩa trong quan hệ hai nước. Những hoạt động trao trả kỷ vật, chia sẻ tư liệu, tìm kiếm người mất tích vì thế trở thành những việc làm cụ thể để xử lý di sản chiến tranh và xây dựng lòng tin.

Hành trình ấy đang được tiếp nối bằng những hoạt động hợp tác cụ thể. Trong cuộc tiếp Đoàn đại biểu Đại học Công nghệ Texas do Tiến sỹ Stephen Maxner dẫn đầu vào tháng 6/2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515), nhấn mạnh: Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nỗi khát khao, mong mỏi của các gia đình và của dân tộc Việt Nam. Sự đồng hành của Trung tâm Sam Johnson và VWAI là hoạt động nhân văn sâu sắc, góp phần hàn gắn vết thương chiến tranh, khép lại quá khứ, làm vơi đi nỗi đau mất mát của các gia đình liệt sĩ.

Phó Thủ tướng mong muốn Trung tâm Sam Johnson và đối tác VWAI tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan Việt Nam, cung cấp, giải mã, đối chiếu các nguồn tư liệu và hỗ trợ thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, để các liệt sĩ được yên nghỉ trong lòng quê hương, gia đình và đồng đội. Tại buổi tiếp, phía Đại học Công nghệ Texas cũng khẳng định sẵn sàng hỗ trợ, cung cấp thông tin cho phía Việt Nam.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng hành trình hàn gắn vẫn tiếp tục. Từ một kỷ vật, một hồ sơ, một cái tên được tìm lại, những con người từng đứng ở hai phía của cuộc chiến hôm nay có thể cùng góp sức cho một điều chung: để ký ức được gìn giữ, những mất mát được gọi đúng tên và để các thế hệ mai sau hiểu rằng từ những đau thương của quá khứ, hòa bình và lòng tin có thể được vun đắp.