Đồng bào dân tộc S’tiêng với kho tàng văn hóa phong phú đang đứng trước thách thức trong việc gìn giữ và truyền dạy cho thế hệ mai sau. Trước thực trạng này, tại Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo (xã Bom Bo, tỉnh Đồng Nai), chính quyền địa phương đang nỗ lực thắp lại ngọn lửa truyền thống, đánh thức tình yêu và ý thức bảo tồn văn hóa trong mỗi người trẻ.
Truyền dạy và quảng văn hóa
Thắp lửa truyền thống không chỉ là bảo tồn giá trị đã có mà còn là quá trình đánh thức bản sắc trong tâm hồn thế hệ trẻ, giúp họ nhận ra giá trị và tự hào về cội nguồn của mình. Đây là một hành trình dài hơi, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng, chính quyền và ý thức chủ động của những người con S’tiêng.
Chị Điểu Thị Xia đã nhận thức sâu sắc việc gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc là điều cần thiết và quan trọng đối với cộng đồng. Chị đang gìn giữ và phát huy tốt hai nghề truyền thống chính của người S’tiêng là nấu rượu cần và dệt thổ cẩm. Chị Xia cho biết, những năm gần đây, thế hệ trẻ ít quan tâm đến việc gìn giữ nghề truyền thống. Với tâm huyết và trách nhiệm của một người con của dân tộc S’tiêng, chị luôn tích cực tuyên truyền, vận động đồng bào tại sóc Bom Bo gìn giữ văn hóa truyền thống của cộng đồng.
“Hiện nay, sự gắn kết của cộng đồng người S’tiêng với Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo là một điều đáng vui mừng và phấn khởi. Từ khu bảo tồn này, đồng bào S’tiêng có cơ hội truyền bá, quảng bá và giới thiệu các sản phẩm văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Đây là cơ hội để người S’tiêng quảng bá sản phẩm và giới thiệu đến cộng đồng, thế hệ trẻ cũng như du khách về giá trị văn hóa của dân tộc mình”, chị Xia chia sẻ thêm.
Cùng là người con của dân tộc S’tiêng ở sóc Bom Bo (xã Bom Bo), anh Điểu Nháp cho biết, các hiện vật được trưng bày trong Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo đều là những hiện vật từ xa xưa. Những hiện vật này được Ban quản lý Khu bảo tồn gìn giữ và trưng bày để giới thiệu cho du khách đến tham quan; bao gồm những vật dụng quen thuộc như: chiếc gùi, tố, xà lung, cồng chiêng, đàn đá và nhiều vật dụng sinh hoạt khác.
Thời gian qua, tại sóc Bom Bo, một số gia đình xung quanh Khu bảo tồn còn lưu giữ những hiện vật truyền thống. Điều đó cho thấy, không chỉ riêng trong Khu bảo tồn, đồng bào vẫn đang nỗ lực gìn giữ và phát huy những nét văn hóa truyền thống của người S’tiêng.
Chứng kiến sự đổi thay về văn hóa tại sóc Bom Bo, ông Nguyễn Duy Thanh, Trưởng thôn Bom Bo cho biết: "Ở địa phương, chúng tôi thường xuyên tuyên truyền, vận động người dân, nhất là thế hệ trẻ cố gắng gìn giữ văn hóa truyền thống".
Gắn kết du lịch với bảo tồn văn hóa
Không gian trưng bày văn hóa S’tiêng thuộc Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo với bộ sưu tập hơn 100 hiện vật và nhiều hình ảnh khác nhau. Tất cả đều là vật dụng trong đời sống hằng ngày, được đồng bào S’tiêng vận dụng tri thức dân gian một cách linh hoạt, sáng tạo ra, chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa mang đậm nét truyền thống của dân tộc.
Chị Hoài Thị Thu Hương, nhân viên Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo chia sẻ, đến với sóc Bom Bo, mọi người sẽ được trải nghiệm và tham quan những hiện vật cũng như tìm hiểu về đời sống văn hóa của đồng bào S’tiêng. Tại đây có hai điểm tham quan chính. Tại phòng trưng bày, du khách sẽ nghe phần thuyết minh giới thiệu chi tiết về các hiện vật, thưởng thức tiết mục biểu diễn đàn đá và tiếng chày trên Sóc Bom Bo ở không gian ngoài trời. Điểm tiếp theo là khu vực sân lễ hội. Mọi người có thể chiêm ngưỡng bộ cồng chiêng lớn nhất Việt Nam, bộ đàn đá nặng 20 tấn đã đạt kỷ lục Việt Nam cùng với hai căn nhà dài truyền thống của người S’tiêng.
Ngoài ra, Ban quản lý Khu bảo tồn còn tái hiện lại cảnh giã gạo nuôi quân của đồng bào S’tiêng - hình ảnh gắn liền với bài hát nổi tiếng “Tiếng chày trên sóc Bom Bo”. Du khách được tham quan những căn nhà dài truyền thống, xem những hình ảnh gắn liền với cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, thực dân Pháp. Nơi đây lưu giữ những hiện vật, hình ảnh từ ngày xưa và cả những hiện vật được bảo tồn, phục dựng sau này. Du khách sẽ có những cảm nhận rất riêng về đời sống sinh hoạt cũng như các làng nghề truyền thống ở đây như: đan lát, nấu rượu cần, dệt thổ cẩm, nghề rèn… Những hiện vật được trưng bày trong các ngôi nhà của người S’tiêng gồm có những vật dụng quen thuộc như chiếc gùi, chóe, tố, xà lung…
Theo ông Phạm Anh Tuấn, Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo, để bảo tồn và lưu giữ những truyền thống văn hóa độc đáo của đồng bào dân tộc S’tiêng, UBND tỉnh Bình Phước (cũ) đã xây dựng Khu bảo tồn này vào năm 2012. Tại đây, không chỉ bảo tồn những nét văn hóa riêng biệt của sóc Bom Bo mà còn của người dân tộc S’tiêng nói chung.
“Chúng tôi tập trung bảo tồn những di sản văn hóa mà người S’tiêng đang nắm giữ như nghề dệt thổ cẩm, nghề làm rượu cần và nghề đan gùi. Đây là những di sản văn hóa đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngoài ra, Ban quản lý còn gìn giữ và phát huy những nét văn hóa độc đáo khác như nghệ thuật biểu diễn cồng chiêng, nghệ thuật múa dân gian và những làn điệu dân ca cổ đang có nguy cơ bị mai một của người S’tiêng. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng có nhà dài truyền thống cùng với sản phẩm văn hóa do chính đồng bào S’tiêng tạo ra”.
Những năm qua, Khu bảo tồn đã tổ chức nhiều sự kiện và các buổi biểu diễn để các nghệ nhân S’tiêng có nơi trình diễn nghệ thuật; giúp người dân, giới trẻ ghi nhớ, bảo tồn và quảng bá những nét văn hóa độc đáo đến du khách. Ngoài ra, Khu bảo tồn còn mở những lớp truyền dạy để lưu giữ truyền thống văn hóa và các di sản văn hóa cho thế hệ trẻ.
Vừa qua, Ban quản lý Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo đã làm việc với Hiệp hội Du lịch tỉnh Đồng Nai để phối hợp xây dựng các tour du lịch, trong đó có những tour kết nối giữa các điểm du lịch trong tỉnh, bao gồm cả Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo. Hiệp hội Du lịch yêu cầu trong các tour này phải quảng bá được những nét văn hóa độc đáo, riêng biệt của người S’tiêng. Đây là một định hướng vừa bảo tồn vừa gắn với phát triển du lịch của địa phương.
Ông Phạm Anh Tuấn thông tin thêm, Khu bảo tồn còn gặp những khó khăn nhất định do một số nét văn hóa độc đáo đang có nguy cơ mai một như những làn điệu dân ca, đặc biệt là hát Tơm Pớt. Đây là những làn điệu ca cổ mà chỉ có những người lớn tuổi mới biết và nắm giữ. Việc truyền dạy lại cho đời sau đang gặp khó khăn nhất định.
Các hoạt động bảo tồn, gìn giữ cồng chiêng, đàn đá, dệt thổ cẩm, nấu rượu cần… cũng như những làn điệu dân ca cổ thể hiện tâm huyết của chính quyền địa phương và nhân dân. Việc kết hợp bảo tồn với phát triển du lịch cũng mở ra hướng đi đầy tiềm năng, giúp văn hóa dân tộc S’tiêng đến gần hơn với công chúng. Để ngọn lửa bản sắc S’tiêng không ngừng “cháy sáng”, ngành chức năng tỉnh Đồng Nai cần có những giải pháp sáng tạo và đồng bộ hơn. Đồng thời, cần có sự chung tay của cộng đồng, chính quyền và đặc biệt là việc khơi gợi niềm yêu thích, tự hào về cội nguồn trong chính thế hệ trẻ dân tộc S’tiêng, giúp họ chủ động tiếp nhận và phát huy giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc mình./.