Theo Báo Bưu điện Hoa Nam Buổi sáng (SCMP) ngày 24/3, trong bối cảnh Trung Quốc và Mỹ đang chạy đua phát triển AI, các rào cản địa chính trị đang định hình dòng chảy nhân tài, các nghiên cứu và vốn đầu tư giữa các quốc gia.
Phát biểu tại Hong Kong mới đây, ông John Whaley, người đã sáng lập ra 3 công ty an ninh mạng tại Thung lũng Silicon, đã phác họa một bức tranh về ngành công nghiệp tuy có độ phủ toàn cầu nhưng lại bị phân mảnh. Tình trạng rủi ro cao của thế giới thúc đẩy các quốc gia tăng cường sự tự chủ và bảo vệ chủ quyền dữ liệu.
Công ty hiện nay của ông là Inception Studio, chuyên tổ chức các khóa học chuyên sâu cho các nhà sáng lập trong lĩnh vực AI để thảo luận về ý tưởng kinh doanh và thuyết trình trước các nhà đầu tư tiềm năng.
Khi được hỏi về bối cảnh ngành AI toàn cầu do Mỹ và Trung Quốc dẫn đầu, ông Whaley cho rằng hai hệ sinh thái này “phần lớn không ăn khớp” với nhau. Theo ông, các doanh nghiệp của Mỹ sẽ không chi hàng tỷ USD cho một sản phẩm nào đó từ các công ty Trung Quốc hoặc ngược lại. Ông cho biết Mỹ, châu Âu và Trung Quốc duy trì vùng ảnh hưởng của riêng mình và không nhất thiết phải “cạnh tranh trực tiếp”.
Doanh nhân Thung lũng Silicon này cũng nhận định rằng về mặt thương mại, có những rào cản địa chính trị ngăn cản hoặc làm những chủ thể này khó khăn khi trao đổi và hợp tác với nhau. Một ngoại lệ là các mô hình trọng số mở, nghĩa là các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) với các tham số đã được huấn luyện được công khai tới đại chúng. Việc công khai các trọng số cho phép người dùng tinh chỉnh mô hình cho các nhiệm vụ chuyên sâu hơn.
OpenAI - nhà phát triển của ChatGPT, đã phát hành các mô hình trọng số mở vào năm 2025. Theo công ty, hành động này sẽ tăng cường vị thế dẫn đầu về AI của Mỹ vì các mô hình cho phép các nhà phát triển ở khắp mọi nơi tự do sáng tạo theo điều kiện của mình. Trong khi các công ty có trụ sở tại Mỹ phần lớn theo đuổi cách tiếp cận khép kín, độc quyền đối với phát triển AI, các công ty Trung Quốc thường đi theo hướng “mã nguồn mở”.
Năm 2025, các mô hình dạng độc quyền của các nước phương Tây như GPT-4o và GPT-5 của OpenAI thống trị thị trường AI toàn cầu, chiếm 70% tổng lượng sử dụng trên toàn thế giới. Các mô hình AI mã nguồn mở của Trung Quốc chiếm 30% thị phần toàn cầu.
Ông Whaley, hiện đang giữ vai trò giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Stanford (Mỹ), cho biết ngành công nghiệp AI đã thu hút các nhà nghiên cứu ở các viện và đại học tại Mỹ đến các tập đoàn nhờ mức lương cao hơn, gây ra hiện tượng chảy máu chất xám. Hiện nay, các trường đại học bên ngoài nước Mỹ cũng đang cố gắng tuyển dụng các nhà nghiên cứu, nhưng ông vẫn chưa thấy một sự xáo trộn lớn. Tuy nhiên, ông cho rằng nếu tình hình chính trị bất ổn và chủ nghĩa chống tri thức tiếp tục tại Mỹ, các thay đổi ở quy mô toàn cầu sẽ diễn ra.
Người doanh nhân và giảng viên về AI hi vọng thế giới sẽ hướng tới một môi trường hợp tác hơn cho sự phát triển của công nghệ, lưu ý rằng các cầu nối trao đổi học thuật giữa Trung Quốc và Mỹ vẫn tồn tại. Ông viện dẫn rằng những phát minh vĩ đại như internet chỉ trở nên khả thi bởi sự cởi mở, hợp tác và hỗ trợ cho nghiên cứu cơ bản.
Mặc dù gặp nhiều rào cản, ông Whaley cho biết hệ sinh thái AI của Mỹ vẫn khó để thay thế được đối với nhiều doanh nhân và coi Thung lũng Silicon là “nơi tốt nhất” để thành lập một công ty AI. Điều này là bởi mức định giá cao hơn, việc huy động vốn tương đối dễ dàng, khả năng tiếp cận nhân tài lớn hơn và có cơ sở khách hàng vững chắc cùng khả năng thâm nhập thị trường Mỹ.
Theo ông, lượng vốn đầu tư vào AI trên thế giới tập trung tại Thung lũng Silicon là vô cùng lớn. Năm 2025, các công ty khởi nghiệp AI quy mô lớn ở khu vực này đã thu hút được 103,5 tỷ USD, chiếm 93% tổng số 111 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm tại đây, theo báo cáo từ nhà cung cấp dữ liệu Crunchbase và nền tảng đổi mới Mind the Bridge.
Dữ liệu từ Viện Trí tuệ Nhân tạo vì Con người của Đại học Stanford năm 2024 cho thấy đầu tư khu vực tư nhân vào AI của Mỹ đạt 109,1 tỷ USD - gần gấp 12 lần so với con số 9,3 tỷ USD của Trung Quốc và gấp 24 lần so với 4,5 tỷ USD của Anh, hai quốc gia xếp thứ hai và thứ ba trên toàn cầu. Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI), đầu tư của Mỹ đã nới rộng khoảng cách so với tổng chi tiêu của Trung Quốc, Anh và Liên minh châu Âu, với mức chênh lệch 25,4 tỷ USD vào năm 2024, tăng từ 21,8 tỷ USD vào năm 2023.
Ông Whaley cho biết, khi AI phát triển, dữ liệu độc quyền sẽ là lợi thế cạnh tranh, đồng thời cho rằng các mô hình cuối cùng sẽ trở nên giống nhau vì chúng được đào tạo bằng các thông tin công khai tương tự nhau, chẳng hạn như sách, dữ liệu có thể truy cập được trên internet và video.
Vị doanh nhân nhận định rằng những lợi ích tiềm năng về năng suất khi sử dụng AI là rất lớn và vẫn chưa được khai thác hết. Vì vậy, việc kiểm soát, giám sát và đi đầu trở nên vô cùng quan trọng, là lý do cho sự gia tăng tầm quan trọng của “AI chủ quyền”, cho phép các quốc gia và công ty đào tạo các mô hình bằng cách sử dụng dữ liệu độc quyền và ngôn ngữ địa phương của họ. Dựa trên kinh nghiệm của mình, ông cho rằng hầu hết các LLM được đào tạo trên dữ liệu bằng tiếng Anh và tập trung vào phương Tây.
Vì vậy, ông dự đoán trong tương lai sẽ có nhiều “AI chủ quyền” hơn. Việc các doanh nghiệp có các dữ liệu không muốn được công khai rộng rãi là một lý do khác để xu hướng này phát triển.
