Kỳ cuối: Bảy thành phố vàng
Sau khi chinh phục người Aztec năm 1521, Tây Ban Nha lập thuộc địa tại khu vực miền Trung và miền Nam Mexico ngày nay. Khi bốn người lữ hành tới Culiacán thuộc bang Sinaloa ngày nay, họ gặp một nhóm kỵ binh Tây Ban Nha đưa họ đi thêm 2.090 km về phía Nam tới thủ phủ Tân Tây Ban Nha, tức Mexico City ngày nay. Tại đó, bốn người sống sót kể về những thành phố dát vàng đâu đó ở sa mạc phía Bắc mà các bộ lạc bản địa từng kể cho Estevanico nghe, có lẽ nhằm khiến những người ngoài tiếp tục rời xa làng của họ.
Hành trình của Estevanico. Ảnh: enchantedlearning.com
Đeo trang sức bằng đá turquoise quanh cổ và lông chim trên tóc, Estevanico đi trước đoàn để thu thập thông tin từ các bộ lạc bản địa về những thành phố huyền thoại này. Nếu thông tin ở mức quan trọng vừa phải, ông sẽ gửi về cho người Tây Ban Nha một cây thánh giá nhỏ thông qua người đưa tin. Nếu quan trọng hơn, ông gửi thánh giá cỡ trung bình. Còn nếu cực kỳ quan trọng, ông gửi một cây thánh giá lớn.
Một ngày nọ, Estevanico gửi về một cây thánh giá “cao bằng chiều cao một người”. Những người đưa tin cho biết Estevanico đã nghe thấy các thông tin về bảy thành phố lớn và giàu có tại một vùng đất phía bắc có tên là Cíbola. Phấn khích, người Tây Ban Nha lập nhanh chóng khởi hành tới chỗ ông.
Theo trang Wikipedia, tuy nhiên, đội tiền trạm của Estevanico vẫn tiếp tục tiến về phía Bắc để tìm kiếm Cíbola bất chấp chỉ thị của người dẫn đầu phái đoàn Fray Marcos là phải đợi ông.
Khi Estevanico còn cách Cíbola một ngày đường, ông đã cử một người đưa tin đi trước để thông báo về sự xuất hiện của mình. Khi biết tin về chuyến thăm sắp tới của Estevanico, tù trưởng của ngôi làng đầu tiên đã giận dữ ra lệnh cho người đưa tin phải rời đi và đe dọa sẽ giết bất kỳ ai quay trở lại. Estevanico tỏ ra không mấy bận tâm trước những lời đe dọa này và tiếp tục tiến vào Cíbola. Khi cả nhóm đến nơi, dân làng đã tịch thu hàng hóa giao thương của họ và giam giữ họ qua đêm mà không cho ăn uống.
Một trong những người lính bản địa đi cùng nhóm của Estevanico đã trốn thoát được và ẩn nấp gần đó. Sáng hôm sau, người này nhìn thấy người dân Cíbola đang đuổi theo Estevanico và bắn tên vào ông. Anh không nhìn thấy chuyện gì đã xảy ra với người đàn ông châu Phi này, nhưng những người khác trong nhóm của ông đều bị giết. Người lính bản địa ẩn nấp đó đã vội vã đi báo cho Fray Marcos về những gì mình chứng kiến.
Khi nghe tin về cuộc tấn công, Fray Marcos đã vội vã đi về phía trước. Chẳng bao lâu sau, ông gặp thêm hai người khác thuộc đội tiền trạm đang bị thương và người đầy máu. Họ không biết chắc chắn về số phận của Estevanico nhưng họ cho rằng ông đã chết. Sau khi nghe điều này, Fray Marcos nhanh chóng quay trở lại Tân Tây Ban Nha và viết một bản tường trình về chuyến thám hiểm của mình để gửi cho phó vương. Trong cuốn Relacíon của mình, ông đã kể về cái chết của Estevanico tại Hawikuh theo lời kể của các thành viên trong nhóm của người đàn ông châu Phi này.
Một năm sau, một đoàn thám hiểm Tây Ban Nha có quy mô lớn hơn nhiều do Francisco Vázquez de Coronado dẫn đầu đã đến được ngôi làng nơi Estevanico bị giết. Vào tháng 8/1540, ông đã viết thư cho phó vương rằng cái chết của Estevanico là hoàn toàn chắc chắn vì đã tìm thấy nhiều đồ vật ông mang trên người.
Còn có các lời kể đương thời khác về cái chết của Estevanico. Pedro de Castañeda de Nájera, một người chép sử của đoàn thám hiểm Coronado, đã viết rằng người dân Cibola giết ông vì họ cảm thấy bị xúc phạm khi ông đòi họ đưa ngọc bích và phụ nữ. Hernando Alarcon, cũng là một thành viên của đoàn thám hiểm, thì nghe kể lại rằng khi Estevanico nói rằng ông có rất nhiều thuộc hạ có vũ trang ở gần đó, các tù trưởng của Cibola đã giết ông trước khi ông kịp tiết lộ vị trí của họ cho thuộc hạ của mình. Sancho Dorantes de Carranza, cháu trai của Andrés Dorantes de Carranza, thì viết rằng Estevanico đã bị bắn tên xuyên khắp người.
Các nhà sử học hiện đại đã đưa ra những giả thuyết khác để giải thích cho cái chết của Estevanico. Có người cho rằng Estevanico có thể đã bị người Zuni xem là mạo danh thầy lang, một tội mà họ sẽ trừng phạt bằng cái chết. Những người khác đặt giả thuyết rằng ông có thể trông giống như một pháp sư độc ác tồn tại trong tôn giáo của người Zuni.
Trong khi đó, có người cho rằng người Zuni không hề giết Estevanico, mà thay vào đó, ông và những người đồng hành đã ở lại với người A:shiwi. Họ có thể đã giúp ông giả chết để ông có thể tìm lại tự do cho mình.
Tấm biển dấu tích lịch sử đánh dấu nơi Estevanico cùng các thành viên khác trong đoàn thám hiểm từng đặt chân đến tại St. Petersburg, bang Florida. Ảnh: Cơ quan hành chính bang Florida
Dù người Tây Ban Nha chưa bao giờ tìm thấy các thành phố dát vàng, nhưng hành trình cuối cùng của Estevanico đã dẫn họ tới vùng được gọi là “Tierra Nueva” (Vùng đất mới), sau này trở thành trung tâm cho quá trình mở rộng của Tây Ban Nha ở Tây Nam nước Mỹ.
Ông Ilahiane nói: “Estevanico đã góp phần định hình trí tưởng tượng địa lý của Đế chế Tây Ban Nha tại Bắc Mỹ. Những chuyến đi của ông truyền bá hiểu biết về các tuyến đường, dân tộc và khả năng mở rộng tới các khu vực sau này trở thành Texas, New Mexico, Arizona và xa hơn nữa. Hành trình cuối cùng tới vùng đất của người Zuni năm 1539 đã kích hoạt chuyến thám hiểm Coronado năm 1540, mở đường cho các cuộc thám hiểm và định cư của Tây Ban Nha trên khắp Tây Nam nước Mỹ”.
Từ việc mang theo các căn bệnh chết người, khiến người bản địa phải di dời cho tới việc thiết lập Công giáo cùng các tập quán văn hóa và ẩm thực, sự mở rộng của Tây Ban Nha đã tác động sâu sắc tới tương lai của quốc gia sau này hình thành.
Trong nhiều thế kỷ, Estevanico chỉ được nhắc tới dưới dòng chú thích nhỏ trong các biên niên sử Tây Ban Nha và là nhân vật bị lãng quên trong ký ức người Mỹ.
Ông Lalami nói: “Đó là vì hành trình khám phá của ông không gắn với huyền thoại nền tảng của nước Mỹ. Đây là một trong những điều không phù hợp với lịch sử lập quốc Mỹ được dạy trong trường học về 13 thuộc địa và những người chạy trốn khỏi đàn áp tại Anh”.
Tượng Estevanico vinh danh ông là người châu Phi đầu tiên đến bang Texas ngày nay tại tòa Nghị viện bang ở Austin. Ảnh: Travel Texas
Tuy nhiên, trong khoảng 10 năm qua, các bảo tàng, tượng đài và chuyến tham quan trên khắp nước Mỹ ngày càng bắt đầu công nhận vai trò của ông trong giai đoạn đầu lịch sử lục địa này.
Ông David Anderson, chủ công ty Discover Florida Tours, đơn vị tổ chức các chuyến tham quan lịch sử tại St Petersburg nơi Estevanico đặt chân, cho biết: “Ông ấy đã thực hiện một trong những hành trình vào vùng đất chưa biết đáng kinh ngạc nhất lịch sử. Ai đó thực sự nên làm phim về ông ấy”.
Năm 2016, bức tượng đồng cao 2,15 m của Estevanico được dựng tại tòa nhà nghị viện bang Texas ở Austin nhằm tưởng niệm vai trò của ông - người châu Phi đầu tiên đặt chân tới Texas ngày nay. Từ năm 2022, Bảo tàng Lịch sử El Paso ở Tây Texas kể lại hành trình của Estevanico thông qua bức tường kỹ thuật số tương tác. Nhà thám hiểm này cũng xuất hiện nổi bật tại Bảo tàng Lịch sử New Mexico ở Santa Fe và Đài tưởng niệm quốc gia Coronado ở Arizona.
Giám đốc Bảo tàng Quốc gia Arab-Mỹ tại Dearborn (bang Michigan), bà Diana Abouali, cho biết: “Đây là người đã làm được điều vô cùng phi thường. Tại bảo tàng, chúng tôi giới thiệu ông ở phần mở đầu triển lãm ‘Đến nước Mỹ’ nhằm cho thấy những người nói tiếng Arab không phải mới xuất hiện tại đất nước này. Ngôn ngữ và văn hóa Arab đã tồn tại tại vùng đất nay là Mỹ từ rất lâu”.
Đối với bà Lalami, điều khiến Estevanico quan trọng không chỉ là những gì ông làm mà còn là điều ông đại diện. Bà nói: “Ông là người châu Phi đầu tiên vượt qua Bắc Mỹ, nhưng điều khiến ông trở nên đặc biệt là vị trí của ông: ông không tới Mỹ với tư cách kẻ chinh phục, cũng không thuộc về những người bị chinh phục. Ông là điều gì đó ở giữa”.