Phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với bà Trương Thị Thanh về những nỗ lực bảo tồn tiếng nói, làn điệu Soọng cô và phát huy vai trò của người có uy tín trong gìn giữ văn hóa truyền thống ở cộng đồng dân tộc Sán Dìu.
Thưa bà, điều gì thôi thúc bà dành nhiều năm sưu tầm lời hát cổ, truyền dạy tiếng Sán Dìu và hát Soọng cô cho thế hệ trẻ?
Điều khiến tôi trăn trở nhất là tiếng nói và những làn điệu Soọng cô quý báu của dân tộc mình có nguy cơ mai một khi lớp trẻ ngày càng ít sử dụng tiếng mẹ đẻ, chưa hiểu hết giá trị văn hóa truyền thống. Tôi luôn nghĩ tiếng nói là cội nguồn bản sắc, còn Soọng cô chứa đựng tâm tư, tình cảm, đạo lý và kinh nghiệm sống của cha ông.
Vì vậy, tôi dành nhiều năm sưu tầm, ghi chép lời hát cổ, những câu chuyện dân gian và kiên trì truyền dạy cho thế hệ sau. Tôi mong các cháu không chỉ biết nói tiếng dân tộc, biết hát Soọng cô mà còn hiểu ý nghĩa nhân văn, tình yêu quê hương và tình nghĩa con người gửi gắm trong từng lời ca.
Với tôi, giữ gìn tiếng Sán Dìu và hát Soọng cô chính là giữ gìn cội nguồn, để con cháu dù đi đâu cũng biết mình là ai và tự hào về dân tộc mình.
Trong quá trình truyền dạy, bà đã chứng kiến những chuyển biến nào ở lớp trẻ, nhất là với những người ban đầu chưa biết tiếng dân tộc?
Tôi từng gặp những cháu là người Sán Dìu nhưng gần như không biết nói tiếng dân tộc, cũng chưa hiểu những câu hát Soọng cô mà ông bà thường ngân nga. Khi tham gia sinh hoạt câu lạc bộ, các cháu được hướng dẫn từ những câu chào hỏi đơn giản, cách phát âm đến nghe, nhớ và hát từng câu dân ca.
Ban đầu, các cháu còn ngượng ngùng, phát âm chưa chuẩn, chưa hiểu hết ý nghĩa lời hát. Nhưng nhờ sự kiên trì của người dạy và tinh thần ham học hỏi, các cháu dần tiến bộ. Điều khiến tôi vui nhất là khi các cháu chủ động tìm hiểu ý nghĩa câu hát, hỏi ông bà về phong tục và tự hào giới thiệu văn hóa dân tộc mình với bạn bè.
Qua đó, tôi càng tin rằng nếu được tạo điều kiện học tập bằng tình yêu thương và sự kiên nhẫn, người trẻ hoàn toàn có thể trở thành những người tiếp nối, gìn giữ di sản của cha ông.
Từng là người có uy tín trong cộng đồng, bà thấy vai trò của những người am hiểu phong tục, tiếng nói và văn hóa dân tộc quan trọng như thế nào trong việc vận động người dân bảo tồn di sản?
Theo tôi, những người am hiểu phong tục, tiếng nói và văn hóa dân tộc có vai trò quan trọng bởi họ không chỉ nắm giữ tri thức truyền thống mà còn là cầu nối giữa các thế hệ. Muốn vận động bà con bảo tồn di sản, trước hết phải hiểu phong tục, tôn trọng nếp sống và giải thích để mọi người nhận thức được giá trị những điều cha ông để lại.
Bằng uy tín, sự gương mẫu và cách nói gần gũi, chúng tôi có thể khuyến khích các gia đình sử dụng tiếng Sán Dìu trong sinh hoạt, động viên con cháu học hát Soọng cô, tham gia các hoạt động văn hóa tại địa phương.
Tuy nhiên, bảo tồn di sản không thể chỉ dựa vào một vài cá nhân mà cần sự chung tay của gia đình, nhà trường, chính quyền và toàn thể cộng đồng. Mỗi người dân vừa là người thụ hưởng, vừa có trách nhiệm gìn giữ, trao truyền những giá trị văn hóa quý báu cho thế hệ mai sau.
Bà từng tham gia giao lưu với các câu lạc bộ Sán Dìu ở nhiều địa phương. Những hoạt động này có ý nghĩa như thế nào đối với việc bảo tồn Soọng cô và kết nối cộng đồng?
Tôi có dịp tham gia giao lưu với các câu lạc bộ Sán Dìu ở Bắc Ninh, Phú Thọ, Tuyên Quang, Thái Nguyên và nhận thấy đây là hoạt động rất ý nghĩa. Qua những buổi gặp gỡ, chúng tôi có cơ hội trao đổi lời hát cổ, cách hát, cách phát âm và tìm hiểu những nét phong tục riêng của từng vùng, từ đó bổ sung kiến thức, làm phong phú thêm vốn di sản của mình.
Những cuộc giao lưu cũng tạo điều kiện để người cao tuổi truyền dạy kinh nghiệm, còn lớp trẻ có môi trường thực hành, tự tin thể hiện khả năng và thêm yêu văn hóa dân tộc. Dù sinh sống ở những địa phương khác nhau, khi cùng cất lên làn điệu Soọng cô, chúng tôi nhận ra sự gắn bó về tiếng nói, văn hóa và cội nguồn.
Tôi mong các hoạt động giao lưu được duy trì thường xuyên, không chỉ để những câu hát Soọng cô tiếp tục vang lên mà còn góp phần thắt chặt tình đoàn kết, gắn bó giữa đồng bào Sán Dìu ở các địa phương.
Ở tuổi ngoài 70, điều bà lo lắng nhất và mong muốn lớn nhất đối với việc gìn giữ tiếng nói, hát Soọng cô của thế hệ trẻ là gì?
Điều tôi lo lắng nhất là những người còn nhớ nhiều tiếng nói cổ, lời hát cổ và phong tục truyền thống ngày càng ít đi, trong khi việc trao truyền cho lớp trẻ vẫn còn khó khăn. Nếu người trẻ không thường xuyên sử dụng tiếng Sán Dìu, không được tiếp cận với Soọng cô, những giá trị quý báu ấy có thể dần bị lãng quên.
Tôi mong các cháu biết yêu tiếng mẹ đẻ, chủ động học hát Soọng cô và hiểu rằng văn hóa dân tộc không phải điều gì xa vời mà hiện diện trong chính gia đình, quê hương và đời sống hằng ngày. Tôi cũng mong các cấp, các ngành quan tâm tạo điều kiện để các lớp truyền dạy, câu lạc bộ và hoạt động giao lưu được duy trì lâu dài, giúp người cao tuổi có cơ hội trao truyền vốn quý cho thế hệ kế tiếp.
Tôi không mong điều gì lớn lao, chỉ mong sau này, khi chúng tôi không còn đủ sức cất lời ca, vẫn có những người trẻ tiếp tục hát Soọng cô bằng niềm tự hào và tình yêu đối với dân tộc mình, để tiếng nói và hồn cốt văn hóa Sán Dìu được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Xin trân trọng cảm ơn bà!
Việc bảo tồn tiếng nói, chữ viết và văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số được thể hiện trong Nghị định số 05/2011/NĐ-CP của Chính phủ về công tác dân tộc, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 127/2024/NĐ-CP. Cùng với đó, Nghị quyết số 46/2026/QH16 của Quốc hội về Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026–2035 đặt ra khuôn khổ chính sách cho việc phát triển văn hóa và nâng cao đời sống đồng bào, góp phần quan trọng vào việc trao truyền tiếng mẹ đẻ, làn điệu dân ca, gìn giữ bản sắc dân tộc qua các thế hệ.