Múa kỳ lân thường xuất hiện trong những dịp lễ, Tết và hội xuân của đồng bào Tày, Nùng. Loại hình nghệ thuật này có nhiều tên gọi như kỳ lân, phụ, loòng phụ…, trong đó “múa kỳ lân” là tên gọi phổ biến tại Cao Bằng.

Theo quan niệm dân gian, kỳ lân là biểu tượng của sự thịnh vượng và phát đạt; đi đến đâu sẽ mang theo niềm vui, hạnh phúc và sự no đủ đến đó. Đồng bào cũng tin rằng những điệu múa mạnh mẽ cùng gương mặt kỳ lân dữ tợn có thể xua đuổi tà ma, dịch bệnh và những điều không may. Bởi vậy, nếu thiếu điệu múa kỳ lân, ngày hội dường như thiếu một phần linh hồn và sắc màu của mùa xuân.

Một bài múa thường gồm các động tác xuống tấn, đi đường, múa chào, kính bái tại miếu hoặc gian thờ. Xen giữa là những màn biểu diễn quyền, kiếm và binh khí, thể hiện sức mạnh, sự dẻo dai cùng tinh thần thượng võ của người dân miền núi. Tùy không gian và mục đích, đội múa có thể trình diễn các nghi thức chào thần thánh, chúc Tết từng gia đình, múa tại hội Lồng Tồng hoặc kết hợp trò diễn báo đông, mặt khỉ và các bài võ.

Điểm đặc biệt của nghệ thuật này còn nằm ở chiếc đầu kỳ lân được chế tác hoàn toàn thủ công. Để hoàn thành một sản phẩm bền, đẹp, nghệ nhân phải làm việc trong hơn một tuần, trải qua nhiều công đoạn như chọn đất sét, tạo khuôn, phơi khô, dán giấy bồi, sơn vẽ và gắn vải, bông, lông trang trí. Đầu kỳ lân có dáng tròn như chiếc nón rộng vành, nổi bật với đôi mắt lớn, miệng rộng, nanh dài, tai to và bộ râu dữ tợn. Mỗi chiếc có màu sắc, đường nét và thần thái riêng.

Vào những ngày đầu năm mới, người Nùng ở khu vực Trùng Khánh thường mời đội kỳ lân vào nhà biểu diễn. Đội múa đi từ cửa đến ban thờ, gửi lời chúc gia chủ bước sang năm mới bình an, làm ăn thuận lợi. Trước khi đưa đầu kỳ lân đi biểu diễn, người quản lý đội phải thực hiện nghi lễ xin phép thần linh, thể hiện nét tâm linh được gìn giữ qua nhiều thế hệ.