Cuộc xung đột bùng phát giữa Mỹ, Israel và Iran từ cuối tháng 2 vừa qua đang được giới phân tích quốc tế chủ yếu nhìn nhận dưới góc độ địa chính trị, với các đánh giá tập trung vào nguy cơ leo thang, sự dịch chuyển liên minh khu vực và tác động chiến lược đối với Trung Đông. Tuy nhiên, đằng sau những diễn biến trên chiến trường và các tuyên bố ngoại giao, cuộc chiến này cũng đang hé lộ một bức tranh sâu hơn: cấu trúc mới của chiến tranh hiện đại.

Từ máy bay tàng hình, các đòn tấn công chính xác tầm xa cho đến bầy đàn máy bay không người lái giá rẻ và các chiến dịch mạng, cuộc xung đột cho thấy một sự chuyển đổi đang diễn ra trong cách các quốc gia tiến hành chiến tranh. Bài học quan trọng nhất từ chiến trường không nằm ở một loại vũ khí riêng lẻ, mà ở cách các công nghệ rất khác nhau - từ những nền tảng quân sự cực kỳ đắt đỏ đến các hệ thống tự động quy mô lớn - được kết nối và vận hành như một “hệ thống của các hệ thống”.

Trong giai đoạn mở màn của chiến dịch mang mật danh "Sư tử gầm" (hay còn gọi là Epic Fury), Mỹ và Israel đã dựa nhiều vào các năng lực tấn công tầm xa được phát triển trong nhiều thập kỷ.

Theo các báo cáo quân sự, Mỹ đã triển khai máy bay ném bom tàng hình B-2 Spirit cùng các tiêm kích thế hệ năm như F-22 Raptor và F-35 Lightning II. Ngoài ra, máy bay tác chiến điện tử Boeing EA-18G Growler cũng được sử dụng để gây nhiễu và làm suy yếu hệ thống phòng không của Iran.
Song song với các hoạt động trên không, lực lượng hải quân Mỹ đã phóng tên lửa hành trình Tomahawk cruise missile từ các tàu khu trục và tàu ngầm nhằm vào các mục tiêu chiến lược, bao gồm cơ sở hạ tầng quân sự kiên cố và mạng lưới phòng không.

Các đòn tấn công chính xác này được cho là nhằm nhanh chóng làm suy yếu hệ thống phòng không, trung tâm chỉ huy và các cơ sở chiến lược của Iran, qua đó tạo điều kiện cho các đợt tấn công tiếp theo hoạt động dễ dàng hơn.

Về phía Israel, các chiến dịch không kích quy mô lớn cũng được triển khai nhằm vào bệ phóng tên lửa và các cơ sở của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Trong một chiến dịch được truyền thông quốc tế chú ý, hơn 200 máy bay Israel đã tham gia và thả hơn 1.200 quả bom vào các mục tiêu được xác định trước.

Những nền tảng quân sự tiên tiến này phản ánh hình ảnh truyền thống của ưu thế công nghệ quân sự: các hệ thống vũ khí cực kỳ hiện đại, được phát triển qua nhiều thập kỷ nghiên cứu và đầu tư khổng lồ. Tuy nhiên, đó chỉ là một lớp trong kiến trúc chiến tranh đang hình thành.
Trong khi các nền tảng tàng hình ít khi xuất hiện trong các đoạn video lan truyền trên mạng xã hội, thứ thường được nhìn thấy nhiều nhất lại là máy bay không người lái.

Cuộc xung đột này cho thấy vai trò ngày càng lớn của các hệ thống mà giới phân tích quốc phòng gọi là “attritable systems” - những nền tảng giá rẻ, có thể chấp nhận bị phá hủy và được triển khai với số lượng lớn.

Một ví dụ được nhắc đến trong chiến dịch là hệ thống tấn công không người lái giá rẻ LUCAS (Low-Cost Unmanned Combat Attack System). Những hệ thống như vậy không nhằm thay thế máy bay chiến đấu hiện đại, mà đảm nhiệm vai trò khác: gây quá tải cho hệ thống radar, buộc đối phương phải phân tán nguồn lực phòng thủ và tạo “khe hở” cho các nền tảng tấn công tiên tiến hoạt động.
Khi hàng loạt máy bay không người lái được phóng cùng lúc, chúng có thể tạo ra cái gọi là “màn khói kỹ thuật số”. Các hệ thống phòng không buộc phải theo dõi nhiều mục tiêu cùng lúc, khiến việc xác định mối đe dọa ưu tiên trở nên khó khăn. Trong điều kiện đó, máy bay tàng hình và tên lửa hành trình có thể tận dụng sự quá tải của hệ thống phòng thủ để xâm nhập không phận đối phương.

Trong khi đó, Iran đã dành nhiều năm phát triển kho vũ khí máy bay không người lái quy mô lớn, bao gồm các dòng Shahed-131 drone và Shahed-136 drone. Những nền tảng này được thiết kế để tấn công tầm xa với chi phí thấp và có thể sản xuất với số lượng lớn, phản ánh xu hướng mới của chiến tranh: sức mạnh không chỉ nằm ở công nghệ cao mà còn ở khả năng triển khai trên quy mô lớn.

Phản ứng của Iran trong cuộc xung đột hiện nay chủ yếu dựa vào kho tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình của nước này, bao gồm các dòng Shahab, Sejjil và Khorramshahr.

Học thuyết quân sự của Tehran ngày càng nhấn mạnh chiến thuật tấn công kết hợp giữa máy bay không người lái và tên lửa, được phóng theo từng đợt lớn nhằm “bão hòa” hệ thống phòng thủ. Mục tiêu của chiến thuật này là tạo ra nhiều mối đe dọa đồng thời, buộc đối phương phải tiêu tốn lượng lớn tên lửa đánh chặn và làm lộ các lỗ hổng trong mạng lưới phòng thủ nhiều tầng.

Các báo cáo cũng cho thấy Iran đang tìm cách tăng cường phòng không tầm thấp, trong đó có kế hoạch mua hệ thống tên lửa phòng không vác vai 9K333 Verba MANPADS của Nga.

Đằng sau các nền tảng vũ khí là một yếu tố quan trọng khác: dữ liệu. Các chiến dịch quân sự hiện đại ngày càng phụ thuộc vào mạng lưới trinh sát, giám sát và thu thập thông tin quy mô lớn, có khả năng xử lý lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian rất ngắn.

Trong bối cảnh đó, các công cụ trí tuệ nhân tạo đóng vai trò ngày càng lớn trong việc hỗ trợ phân tích, lập kế hoạch và điều phối chiến dịch. Những công nghệ này giúp rút ngắn chu trình tác chiến – từ phát hiện mục tiêu, xác định, ra quyết định cho đến tấn công.

Lợi thế chiến lược vì thế không chỉ nằm ở độ chính xác, mà còn ở tốc độ chuyển đổi dữ liệu thành hành động, nhanh hơn khả năng đối phương kịp di chuyển, ngụy trang hoặc tái triển khai lực lượng.

Cuộc xung đột cũng cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của chiến tranh mạng. Các báo cáo cho biết đã xuất hiện những chiến dịch tấn công mạng nhằm làm gián đoạn hệ thống liên lạc và luồng thông tin của Iran, đồng thời hỗ trợ cho các hoạt động quân sự truyền thống.

Ngược lại, Iran và các nhóm vũ trang trong khu vực cũng gia tăng các hoạt động tấn công mạng nhằm vào cơ sở hạ tầng, hệ thống năng lượng và dịch vụ dân sự tại Israel cũng như các quốc gia phương Tây.

Điều này cho thấy một thực tế mới, đó là chiến tranh mạng không còn là mặt trận riêng biệt, mà đã trở thành yếu tố tăng cường sức mạnh cho các chiến dịch quân sự tổng thể.

Ở khía cạnh phòng thủ, cuộc chiến cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của mạng lưới phòng không nhiều lớp. Israel và các đối tác đang dựa vào hệ thống phòng thủ tên lửa gồm Vòm sắt (Iron Dome) cho các mối đe dọa tầm ngắn, David's Sling cho tên lửa tầm trung và hệ thống tên lửa Arrow để đánh chặn tên lửa đạn đạo.

Các tàu chiến Mỹ được trang bị hệ thống phòng thủ Aegis Combat System cũng hỗ trợ đánh chặn tên lửa trong khu vực. Điểm then chốt của các hệ thống này không chỉ nằm ở từng loại tên lửa đánh chặn, mà ở mạng lưới cảm biến và dữ liệu kết nối cho phép phân loại mối đe dọa và quyết định đánh chặn ở tầng nào.

Những hình ảnh dễ thấy nhất của cuộc chiến là các vụ nổ, tên lửa và máy bay không người lái. Tuy nhiên, câu chuyện sâu xa hơn nằm ở sự tích hợp của nhiều lớp công nghệ khác nhau.

Máy bay tàng hình tấn công mục tiêu kiên cố, máy bay không người lái gây quá tải hệ thống phòng thủ, trí tuệ nhân tạo tăng tốc độ ra quyết định, trong khi các chiến dịch mạng làm gián đoạn thông tin của đối phương. Tất cả hoạt động đồng thời trong một chiến dịch thống nhất.

Bài học lớn nhất của cuộc xung đột hiện nay không chỉ là về vũ khí, mà là về kiến trúc chiến tranh mới - nơi dữ liệu, cảm biến, nền tảng vũ khí và hệ thống ra quyết định được kết nối thành một mạng lưới tác chiến thống nhất.

Trong các cuộc chiến tương lai, lợi thế quyết định có thể không chỉ thuộc về quốc gia sở hữu vũ khí hiện đại nhất, mà còn thuộc về những nước có hệ sinh thái công nghệ năng động nhất, có khả năng tích hợp trí tuệ nhân tạo, hệ thống tự động và năng lực mạng vào một cấu trúc tác chiến thống nhất. Câu hỏi đặt ra với các quân đội ngày nay không còn là liệu có cần thích nghi với mô hình chiến tranh mới này hay không, mà là tốc độ thích nghi nhanh đến mức nào.