Thị trường xám và xe chưa lăn bánh

Dù có các lệnh trừng phạt và cam kết của doanh nghiệp nhằm phản ứng với chiến dịch quân sự đặc biệt của Nga tại Ukraine năm 2022, nhưng dữ liệu từ công ty nghiên cứu Nga Autostat cho thấy hoạt động buôn bán sôi động các dòng xe từ Toyota và Mazda đến các mẫu xe sang của Đức vẫn tiếp diễn, một phần thông qua các mạng lưới không chính thức cho phép đại lý Nga đặt hàng qua các trung gian Trung Quốc.

Theo dữ liệu và các nguồn tin, phần lớn xe được sản xuất tại Trung Quốc hoặc được vận chuyển qua đây sau khi sản xuất ở nơi khác. Có một số lượng ngày càng tăng các xe đã qua sử dụng nhưng chưa lăn bánh, tức xe mới được đại lý hoặc thương nhân đăng ký bán tại Trung Quốc, sau đó phân loại lại thành xe đã qua sử dụng và xuất khẩu.

Ông Zhang Ai Jun, từng là nhà xuất khẩu tại một công ty kinh doanh ô tô ở Tứ Xuyên, cho biết các thương nhân chuyển xe mang thương hiệu châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc từ Trung Quốc sang Nga phân loại xe mới thành xe đã qua sử dụng để không cần xin phê duyệt của hãng để bán sang Nga. Ông nói: “Cách này giúp xuất khẩu dễ dàng hơn”.

Tại Trung Quốc, xe đã qua sử dụng nhưng chưa lăn bánh thường được giảm giá mạnh. Nhưng theo một đại lý Nga và các chứng từ vận chuyển, tại Nga, xe kiểu này được bán với mức giá tương đương xe mới chưa từng đăng ký.

Giám đốc kinh doanh tại đại lý Panavto-Zapad ở Moskva, ông Dmitry Zazulin, cho biết nhiều khách hàng muốn mua và lái xe của các thương hiệu phương Tây như Mercedes. Ông nói: “Tuy nhiên, hiện tại, chúng tôi chỉ có thể đưa xe vào qua các kênh song song”.

Mercedes-Benz, BMW, Volkswagen và các hãng xe khác của các quốc gia áp đặt trừng phạt Nga cho biết họ cấm bán sang Nga và đang nỗ lực ngăn chặn xuất khẩu trái phép. Tuy nhiên, họ nhấn mạnh công tác điều tra các vi phạm tiềm tàng rất khó khăn. Mercedes cho biết trong một tuyên bố rằng các cuộc điều tra như vậy tốn thời gian và phức tạp, cần sự hỗ trợ của bên thứ ba.

BMW đã yêu cầu hệ thống bán lẻ tại Trung Quốc kiên quyết phản đối mọi khả năng xuất khẩu xe sang Nga, đồng thời nói thêm rằng nếu xe vẫn vào Nga theo diện thị trường xám thì điều đó nằm ngoài phạm vi ảnh hưởng và cũng hoàn toàn trái với ý muốn của hãng.

Một nhân viên đại lý Nga tiết lộ rằng đại lý của ông tại Vladivostok không có sẵn các mẫu xe nước ngoài bị hạn chế mà mua từng chiếc từ thương nhân Trung Quốc để đáp ứng đơn đặt hàng của khách. Ông nói: “Có rất nhiều trung gian: người này quen người kia; người kia quen người khác và người đó có thể tiếp cận đại lý”.

Dữ liệu hé lộ quy mô nhập khẩu qua Trung Quốc

Số liệu cho thấy nhập khẩu từ Trung Quốc chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong tổng số xe thương hiệu phương Tây hoặc Nhật Bản được đăng ký tại Nga và duy trì khối lượng ổn định đối với các thương hiệu Hàn Quốc.

Theo dữ liệu, số xe thuộc diện này được sản xuất tại Trung Quốc đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2023. Autostat cho biết chúng hiện chiếm gần một nửa trong tổng số gần 130.000 xe được bán tại Nga năm 2025 mà do các hãng xe của các quốc gia áp đặt trừng phạt sản xuất. Kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine đầu năm 2022, hơn 700.000 xe thuộc tất cả các thương hiệu nước ngoài thuộc diện này đã được bán tại Nga.

Dữ liệu Autostat cho thấy người Nga đã mua Toyota trong năm 2025 nhiều hơn các thương hiệu nước ngoài khác, ngoại trừ các hãng Trung Quốc. Tuy nhiên, hãng xe này cho biết trong một tuyên bố rằng họ đã ngừng chuyển xe đến Nga từ năm 2022. Công ty nêu rõ: “Toyota không xuất khẩu xe mới sang Nga”.

Mazda đưa ra tuyên bố tương tự và cho biết xe Mazda mới nào bán tại Nga đều được bán lại thông qua các bên thứ ba nằm ngoài sự kiểm soát của Mazda.

Ông Sebastiaan Bennink, chuyên gia về trừng phạt tại hãng luật châu Âu Bennink Dunin-Wasowicz, cho rằng các sản phẩm bị cấm vẫn thường lọt vào Nga ngay cả khi các doanh nghiệp nỗ lực ngăn chặn. Ông nói có quá nhiều cách lách trừng phạt đến mức gần như không thể ngăn một số xe nhất định xuất hiện ở Nga.

Mặc dù thống kê của Autostat cho thấy Trung Quốc là tuyến chính, nhưng không thể xác định đầy đủ mọi con đường mà xe đến Nga.

Bộ Kinh tế Đức cho biết cơ quan hải quan thường xuyên điều tra vi phạm trừng phạt và phối hợp với các cơ quan tại các nước Liên minh châu Âu khác để thực thi biện pháp này.

Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản nhấn mạnh rằng các hãng xe, nhà xuất khẩu và đại lý bị ràng buộc bởi quy định trừng phạt của nước này nhưng từ chối bình luận về hoạt động buôn bán xe Nhật Bản giữa Trung Quốc và Nga.

Bộ Thương mại Hàn Quốc cho biết họ đang nỗ lực ngăn chặn hành vi lách kiểm soát xuất khẩu và đã siết chặt các hoạt động xuất khẩu gián tiếp xe đã qua sử dụng sang Nga.

Bộ Thương mại Trung Quốc và Bộ Công nghiệp và Thương mại Nga không phản hồi yêu cầu bình luận. Cả hai nước đều tuyên bố phản đối các lệnh trừng phạt đơn phương và coi chúng là bất hợp pháp.

Liên minh châu Âu, Mỹ, Hàn Quốc và Nhật Bản đều áp đặt các lệnh trừng phạt tương tự trong lĩnh vực ô tô. Nhìn chung, họ cấm bán sang Nga các xe vượt một mức giá nhất định hoặc có động cơ dung tích lớn, cùng toàn bộ xe điện và xe lai. Các hãng xe ở những nước này cũng cam kết chấm dứt hoặc hạn chế mạnh hoạt động tại Nga.

Theo dữ liệu Autostat, các biện pháp này đã khiến doanh số tại Nga của xe từ các khu vực áp đặt trừng phạt giảm từ hơn một triệu chiếc năm 2021 xuống còn khoảng 1/8 mức đó.

Tuy nhiên, theo dữ liệu, doanh số xe Đức và Nhật Bản sản xuất tại Trung Quốc đang tăng, xu hướng mà một số nhà phân tích trong ngành cho rằng bắt nguồn từ việc gia tăng xuất khẩu xe đã qua sử dụng chưa lăn bánh.

Các xe này không xuất hiện trong dữ liệu ngành. Công ty nghiên cứu GlobalData báo cáo không có doanh số xe mới chính thức của các thương hiệu Đức tại Nga trong năm nay. Tuy nhiên, dữ liệu Autostat ghi nhận các giao dịch này vì dựa trên đăng ký xe mới tại Nga, nơi xe nhập khẩu chưa lăn bánh được coi là xe mới bất kể đã từng đăng ký tại Trung Quốc hay chưa.

Theo dữ liệu Autostat, gần 30.000 xe Toyota được mua tại Nga năm 2025, trong đó gần 24.000 xe sản xuất tại Trung Quốc. Gần 7.000 xe Mazda được bán trong cùng kỳ, hầu hết sản xuất tại Trung Quốc. Theo hai nguồn tin bán lẻ ô tô tại Trung Quốc, các mẫu xe lai của những thương hiệu như Toyota nằm trong số xe Nhật Bản được ưa chuộng nhất tại Nga.

Xe Đức cũng được ưa chuộng. Số liệu Autostat cho thấy gần 47.000 xe mới của BMW, Mercedes và Tập đoàn Volkswagen, bao gồm các thương hiệu Audi, Porsche và Skoda, đã được đăng ký tại Nga năm 2025.

Theo dữ liệu, hơn 20.000 trong số đó được sản xuất tại Trung Quốc. Phần còn lại được sản xuất tại châu Âu nhưng nhiều khả năng đã đi qua Trung Quốc trước khi tới Nga. Phần lớn xe nước ngoài được nhập qua Trung Quốc bất kể nơi sản xuất.

Khó khăn của ngành ô tô Nga

Trong khi đó, theo hãng tin Anadolu của Thổ Nhĩ Kỳ, ngành ô tô và xe tải của Nga đang đối mặt với khủng hoảng do lãi suất cao, các lệnh trừng phạt sâu rộng của phương Tây và sự cạnh tranh ngày càng tăng từ các nhà sản xuất Trung Quốc.

Trước xung đột tại Ukraine, các thương hiệu như Toyota, BMW, Skoda và Audi chiếm ưu thế về doanh số tại Nga, nhưng đã rời Nga sau khi nước này phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine vào tháng 2/2022.

Renault đã chuyển giao cổ phần tại Avtovaz và nhà máy ở Moskva cho nhà nước với giá 1 ruble và cơ sở này hiện sản xuất xe Moskvich. Nissan cũng chuyển giao tài sản, bao gồm nhà máy tại St. Petersburg, cho nhà nước và hiện sản xuất các mẫu Lada.

Mercedes, Volkswagen và Toyota cũng dừng sản xuất, trong đó một số cơ sở được xem xét cho các liên doanh với doanh nghiệp Trung Quốc.

Sau khi các thương hiệu phương Tây rút lui, các công ty Trung Quốc nhanh chóng lấp khoảng trống. Tuy nhiên, tình trạng dư cung đã xuất hiện. Trong năm 2025, 643 đại lý bán xe du lịch và xe thương mại hạng nhẹ của Trung Quốc đã đóng cửa tại Nga. Con số này cao gấp 1,4 lần so với năm 2024.