Chuyển đổi số thư viện cần vượt khỏi tư duy số hóa tài liệu

Ngày 30/5, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh phối hợp với Thư viện Số Việt Nam (ViLIB) tổ chức hội thảo khoa học "Chuyển đổi số thư viện: Thách thức và cơ hội". Hội thảo thu hút sự tham gia của các chuyên gia, nhà quản lý, nhà nghiên cứu cùng đại diện các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực thư viện, xuất bản và công nghệ. 

Theo Tiến sĩ Thái Thu Hoài, Phó trưởng khoa phụ trách Khoa Thư viện và Xuất bản, Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện đối với ngành thư viện. Thư viện không còn đơn thuần là nơi lưu trữ, phổ biến tài liệu truyền thống mà cần được tái định vị như một bộ phận của hạ tầng tri thức số quốc gia, đóng vai trò kết nối, tổ chức, chia sẻ và lan tỏa tri thức trong môi trường số.

Tuy nhiên, quá trình này vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Dữ liệu thư viện còn phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa bảo đảm khả năng liên thông giữa các cơ sở dữ liệu. Hoạt động số hóa ở nhiều đơn vị vẫn mang tính cục bộ, chưa hình thành hệ sinh thái dữ liệu dùng chung.

Bên cạnh đó, hạ tầng công nghệ còn hạn chế, nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn; các vấn đề về bản quyền số, xuất bản điện tử và chia sẻ tài nguyên số cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với ngành thư viện.

Theo Ban tổ chức, hội thảo nhận được 33 tham luận tập trung vào các nhóm vấn đề như xây dựng hạ tầng tri thức số, phát triển thư viện số, chuyển đổi số gắn với văn hóa đọc và xã hội học tập, quản trị dữ liệu, bản quyền số, nguồn nhân lực và các giải pháp chính sách cho ngành thư viện.

PGS.TS Nguyễn Thế Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP Hồ Chí Minh, cho rằng phát triển thư viện số không đơn thuần là đầu tư công nghệ hay số hóa tài liệu mà là quá trình đổi mới toàn diện về quản trị, tổ chức nguồn tin và phương thức phục vụ người sử dụng. Trong môi trường số, các nền tảng công nghệ, dịch vụ thư viện, giao diện truy cập và công cụ tìm kiếm cần được thiết kế theo hướng lấy người dùng làm trung tâm, nâng cao trải nghiệm và mở rộng khả năng tiếp cận thông tin.

Ông Dũng cũng nhấn mạnh việc phát triển thư viện số đòi hỏi nguồn đầu tư bền vững cho hạ tầng công nghệ, bảo mật dữ liệu, bản quyền cơ sở dữ liệu, đào tạo nhân lực và vận hành hệ thống. Nếu thiếu các tiêu chuẩn và kiến trúc chung, các thư viện sẽ tiếp tục phát triển riêng lẻ, gây khó khăn cho việc liên thông, chia sẻ dữ liệu và làm giảm hiệu quả đầu tư.

Hướng tới hệ sinh thái tri thức số liên thông

Từ thực tiễn hoạt động thư viện công cộng, Thạc sĩ Vĩnh Quốc Bảo, Phó Giám đốc Thư viện Khoa học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, cho rằng việc hình thành TP Hồ Chí Minh mới mở ra cơ hội tái cấu trúc hệ thống thư viện theo hướng hiện đại và hiệu quả hơn. Theo ông, việc không còn cấp huyện tạo ra khoảng trống trong công tác điều phối, vì vậy cần xây dựng mô hình thư viện số tích hợp hai cấp để duy trì kết nối và điều hành hệ thống.

Ông đề xuất cơ chế quản trị tập trung đối với bản quyền và tài nguyên số, trong đó thư viện trung tâm đóng vai trò hạt nhân kết nối các điểm thư viện cơ sở. Nếu được triển khai hiệu quả, người dân ở mọi địa bàn có thể tiếp cận kho tài nguyên chung thông qua một thẻ thư viện số và thiết bị kết nối internet. Tuy nhiên, sự khác biệt về phần mềm quản lý, hạ tầng công nghệ và kỹ năng số của đội ngũ cán bộ cơ sở vẫn là những thách thức cần được giải quyết.

Tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải thiếu tài nguyên mà là dữ liệu còn phân tán và thiếu cơ chế liên thông. Đồng quan điểm, ông Nguyễn Anh Dũng, Nhà sáng lập và Chủ tịch ViLIB, nhận định nhu cầu tiếp cận tri thức của người dân đang dịch chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến, trong khi nhiều thư viện vẫn hoạt động riêng lẻ, thiếu chia sẻ dữ liệu và kết nối hệ thống.

Theo ông Nguyễn Anh Dũng, ViLIB đang phát triển mô hình thư viện số dùng chung theo hướng kết nối thư viện, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo, đơn vị sở hữu tài nguyên và người đọc trên cùng một hệ sinh thái. Mô hình này hướng tới chuẩn hóa dữ liệu, chia sẻ tài nguyên, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và tạo cơ chế khai thác tài nguyên số hợp pháp, bền vững.

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là vai trò của các nhà xuất bản trong hệ sinh thái thư viện số. Theo ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty TNHH Đường sách TP Hồ Chí Minh, nguồn sách từ các nhà xuất bản là tài nguyên quan trọng đối với hoạt động thư viện. Tuy nhiên, nhiều đơn vị xuất bản vẫn gặp khó khăn trong chuyển đổi số, đặc biệt là phát triển sách điện tử, giải quyết bài toán bản quyền và đầu tư hạ tầng công nghệ.

Các chuyên gia thống nhất rằng, chuyển đổi số thư viện là quá trình tái cấu trúc toàn diện cách thức lưu trữ, quản trị, phân phối và tiếp cận tri thức trong môi trường số. Việc xây dựng hệ sinh thái dữ liệu liên thông, hoàn thiện cơ chế bản quyền, chuẩn hóa hạ tầng công nghệ và tăng cường phối hợp giữa thư viện, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý được xem là điều kiện tiên quyết để hình thành hạ tầng tri thức số quốc gia, góp phần thúc đẩy văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập trong giai đoạn mới.