Khi World Cup bước vào vòng đấu loại trực tiếp, loạt sút luân lưu luôn là thử thách tàn nhẫn nhất của bóng đá. Sau 120 phút cạn kiệt thể lực và cảm xúc, số phận của cả một đội tuyển, sự nghiệp của một cầu thủ, thậm chí ký ức của hàng triệu người hâm mộ có thể được quyết định chỉ trong vài giây ngắn ngủi.

Ngay ở vòng 32 đội World Cup 2026, kịch bản ấy đã xuất hiện khi Maroc loại Hà Lan và Paraguay gây địa chấn trước Đức sau những màn "đấu súng" nghẹt thở. Một lần nữa, chấm phạt đền cho thấy đây không đơn thuần là cuộc so tài về kỹ thuật, mà là phép thử khắc nghiệt nhất đối với bản lĩnh con người.

Theo Giáo sư Geir Jordet thuộc Trường Khoa học Thể thao Na Uy - tác giả cuốn “Pressure: Lessons from the Psychology of the Penalty Shootout” (Áp lực: Những bài học từ tâm lý của loạt sút luân lưu), cảm xúc chung của hầu hết cầu thủ khi bước lên chấm 11 mét là lo âu. Ông cho rằng áp lực ở loạt luân lưu đôi khi đạt đến mức "phi nhân tính", bởi người thực hiện luôn bị mặc định phải thành công, nếu không muốn trở thành tâm điểm của mọi sự chỉ trích.

Nghiên cứu của Giáo sư Jordet chỉ ra rằng những cầu thủ lập tức chạy đà ngay sau tiếng còi của trọng tài có tỷ lệ đá hỏng cao hơn những người bình tĩnh chờ khoảng 2-5 giây trước khi thực hiện cú sút. Theo ông, sự vội vàng thường phản ánh tâm lý muốn kết thúc thật nhanh một tình huống đầy áp lực, thay vì kiểm soát cảm xúc.

Tiền đạo đội tuyển Mỹ Christian Pulisic cũng thừa nhận áp lực ấy là điều không dễ vượt qua. Anh chia sẻ: "Những người dám bước lên sút đều rất can đảm. Điều đó không hề dễ dàng, nhất là khi các thủ môn ngày càng xuất sắc".

Nếu người sút mang gánh nặng phải ghi bàn, thì các thủ môn lại bước vào một cuộc đấu trí hoàn toàn khác. Chỉ trong tích tắc, họ phải quyết định lao sang trái, sang phải hay đứng yên, đồng thời tìm mọi cách khiến đối phương dao động.

Theo Giáo sư Jordet, những thủ môn xuất sắc nhất không chỉ sở hữu phản xạ tuyệt vời mà còn biết tạo ra các “đòn tâm lý” để gây sức ép cho người sút. Những động tác giả, ánh mắt, tư thế đứng hay việc cố tình kéo dài thời gian chuẩn bị đều có thể khiến đối phương mất đi sự tập trung. Ông lấy ví dụ về thủ thành Yassine Bounou của Maroc. Trong loạt luân lưu với Hà Lan, thay vì đổ người từ sớm, Bounou giữ nguyên vị trí rồi bất ngờ dùng tay cản phá cú sút quyết định của Crysencio Summerville, mang về tấm vé đi tiếp cho đại diện Bắc Phi.

Giáo sư Jordet đánh giá bậc thầy của “những trò chơi tâm lý” hiện nay là thủ môn Emiliano Martinez của Argentina - người đã thắng 6 loạt luân lưu liên tiếp, trong đó có trận chung kết World Cup 2022, nhờ khả năng “đọc vị” đối thủ và kiểm soát bầu không khí trước mỗi cú đá.

Không chỉ cầu thủ hay thủ môn, các huấn luyện viên cũng phải chịu sức ép khổng lồ. Theo Giáo sư Jordet, danh sách sút luân lưu không nên được quyết định ngẫu hứng ngay trên sân hay dựa vào việc ai tình nguyện, mà phải được chuẩn bị và tập luyện kỹ lưỡng từ nhiều tháng trước. Bài học ấy phần nào được phản ánh trong thất bại của Đức trước Paraguay. Khi loạt sút bước sang lượt thứ 6, đội trưởng Joshua Kimmich vẫn phải hỏi đồng đội xem ai sẵn sàng nhận trách nhiệm. Trung vệ Jonathan Tah bước lên thực hiện quả phạt đền đầu tiên trong sự nghiệp quốc tế và sút bóng vọt xà, khép lại hành trình của đội tuyển từng 4 lần vô địch thế giới.

Theo Giáo sư Jordet, điều quan trọng nhất không phải là tìm cách bảo đảm sẽ ghi bàn, mà là xây dựng một kỹ thuật ổn định cùng quy trình tâm lý đủ vững vàng để giữ được sự tập trung ở thời khắc quyết định. Ông nhấn mạnh: "Khi đã làm được điều đó, bạn đã hoàn thành phần việc của mình. Còn kết quả là điều phải chấp nhận". Lịch sử World Cup đã ghi dấu vô số khoảnh khắc ám ảnh trên chấm 11 mét, từ cú sút đưa bóng vọt xà của Roberto Baggio trong trận chung kết năm 1994 đến màn đăng quang đầy cảm xúc của Argentina trước Pháp tại World Cup 2022. Những câu chuyện ấy nhắc rằng khoảng cách giữa người hùng và tội đồ đôi khi chỉ dài đúng 11 mét.