Ba mươi năm sau ngày ông qua đời, những giá trị ấy tiếp tục được nhìn lại và đặt ra nhiều vấn đề thời sự về việc gìn giữ, phát huy di sản trí thức cá nhân trong bối cảnh xã hội đương đại.

Ngày 22/1, tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Nhà xuất bản Trẻ và Tạp chí Xưa và Nay tổ chức chương trình “Trăm năm sử Việt” và tọa đàm về học giả Vương Hồng Sển, nhân kỷ niệm 30 năm ngày mất của ông (1996 - 2026). Tham dự tọa đàm có đại diện lãnh đạo Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy, đại diện gia đình học giả, các sở, ban, ngành cùng đông đảo nhà khoa học, nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử.

Tại tọa đàm, các ý kiến đều thống nhất khẳng định vị trí đặc biệt của Vương Hồng Sển trong đời sống học thuật Việt Nam thế kỷ XX. Ông không chỉ là học giả uyên bác, nhà văn hóa, mà còn là một trong những nhà sưu tầm cổ ngoạn hàng đầu Việt Nam, đặc biệt ở Nam Bộ.

Theo nhà thơ, nhà nghiên cứu Lê Minh Quốc, học giả Vương Hồng Sển được giới chơi cổ vật nể trọng không phải vì sở hữu nhiều hiện vật đắt giá, mà bởi ông đã nâng đồ cổ lên tầm văn hóa và nghiên cứu học thuật. “Giá trị lớn nhất của học giả Vương Hồng Sển không nằm ở số lượng hay giá trị tiền bạc của cổ vật, mà ở cách ông nhìn cổ vật như một thực thể văn hóa, gắn với lịch sử, con người và đạo lý”, ông Lê Minh Quốc nhấn mạnh.

Gắn bó với học giả Vương Hồng Sển từ năm 1968, nhà nghiên cứu, sưu tầm cổ ngoạn Trần Đình Sơn đã chia sẻ nhiều tư liệu và ký ức quý giá về cuộc đời, nhân cách cũng như hành trình gìn giữ di sản của ông. Từ khi còn là sinh viên, ông Sơn có điều kiện tiếp cận, đồng hành và ở bên Vương Hồng Sển trong giai đoạn cuối đời, được học giả tin cậy, trực tiếp chứng kiến quá trình gìn giữ, chuyển giao nhiều tư liệu, hiện vật quý cho Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh.

Theo ông Trần Đình Sơn, xuất thân trong không gian văn hóa giao thoa Hoa - Việt - Khmer tại vùng Ba Thắc xưa (nay thuộc Sóc Trăng), Vương Hồng Sển sớm hình thành một cảm quan văn hóa rộng mở, khoan dung và giàu tính tiếp biến. Chính nền tảng này đã định hình cách ông nhìn nhận lịch sử, cổ vật, phong tục và con người Nam Bộ một cách riêng biệt, tạo nên dấu ấn không thể trộn lẫn trong giới nghiên cứu.

Trong những năm cuối đời, Vương Hồng Sển bày tỏ nguyện vọng hiến tặng toàn bộ sưu tập cổ vật cho TP Hồ Chí Minh, nơi ông sinh sống, làm việc và gắn bó hơn nửa thế kỷ. Tâm nguyện của ông là ngôi nhà Vân Đường Phủ cùng toàn bộ cổ ngoạn, sách vở và tư liệu quý, tiếp tục được bảo tồn tại Thành phố để phục vụ công tác nghiên cứu văn hóa, lịch sử lâu dài. Ông Trần Đình Sơn cũng bày tỏ mong muốn các cơ quan chức năng tiếp tục quan tâm, thực hiện đúng tâm nguyện của học giả, nhằm gìn giữ và phát huy xứng đáng giá trị của khối di sản này.

Thông tin thêm tại tọa đàm, Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh cho biết, trước khi qua đời, học giả Vương Hồng Sển đã hiến tặng toàn bộ cổ vật quý báu cho Nhà nước và giao cho Bảo tàng bảo quản, gìn giữ. Hiện nay, Bảo tàng đang xây dựng một phòng trưng bày riêng về học giả Vương Hồng Sển nhằm ghi nhận các đóng góp quan trọng, có giá trị lớn về văn hóa và sử học của ông.

Theo ông Hoàng Anh Tuấn, các sưu tập được hiến tặng không còn là tài sản cá nhân, mà đã trở thành di sản chung của cộng đồng, được quản lý, bảo quản chặt chẽ theo quy trình khoa học. Đây không chỉ là trách nhiệm của ngành bảo tàng, mà còn là cách xã hội tri ân và tiếp nối những giá trị học thuật mà học giả để lại.

Tuy nhiên, từ câu chuyện của Vương Hồng Sển, một vấn đề rộng lớn hơn cũng được đặt ra. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư cho rằng, những trăn trở của thế hệ đi trước không phải lúc nào cũng được xã hội quan tâm đầy đủ. Thực tế cho thấy, việc gìn giữ, bảo tồn di sản cá nhân của các nhân vật văn hóa sau khi qua đời hiện vẫn gặp nhiều khó khăn, do thiếu cơ chế và không gian phù hợp.

Là người nghiên cứu lịch sử, đã xuất bản nhiều công trình biên khảo, tài liệu tra cứu và lưu giữ nhiều hiện vật, kỷ vật gắn với quá trình sinh hoạt, làm việc và nghiên cứu, ông Nguyễn Đình Tư cho rằng đây đều là những tư liệu có giá trị. Tuy nhiên, ông cũng không tránh khỏi băn khoăn về số phận khối di sản của mình trong tương lai, nếu không được bảo tồn và gìn giữ đúng cách sau khi qua đời.

Từ thực tiễn đó, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư đề xuất Thành phố Hồ Chí Minh cần nghiên cứu việc hình thành các phòng hoặc không gian lưu niệm dành cho những nhân vật có đóng góp lớn trong lĩnh vực văn hóa. Những không gian này không chỉ giúp bảo quản tài liệu, hiện vật, mà còn tái hiện đời sống, sinh hoạt, điều kiện làm việc và quá trình lao động sáng tạo của các nhân vật văn hóa - những yếu tố làm nên giá trị thực sự của di sản.

Vương Hồng Sển (1902 - 1996) là học giả, nhà văn hóa, cổ ngoạn gia nổi tiếng ở Nam Bộ. Bộ sưu tập cổ vật ông hiến tặng có giá trị độc đáo, với nhiều chất liệu như gốm sứ, đồng, gỗ, thủy tinh, ngà, sừng, đồi mồi… bao gồm cổ vật của Việt Nam, Thái Lan, Nhật Bản, Trung Quốc và một số nước châu Âu. Sinh thời, ông cũng là tác giả của nhiều công trình nghiên cứu về cổ vật, nhằm cung cấp kiến thức và kỹ năng ban đầu cho những người yêu thích sưu tầm.