Đến với Vườn thực vật ngoại vi Pù Huống, du khách có dịp chứng kiến sự đa dạng của hệ thực vật nhiệt đới, thỏa niềm đam mê khám phá thiên nhiên, qua đó thỏa niềm đam mê khám phá "một lát cắt" sinh động của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây xứ Nghệ – Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống.

“Lạc” vào vườn thực vật nhiệt đới

Đặt chân vào Vườn thực vật ngoại vi, điều dễ nhận thấy nhất là sự mát lành bao trùm không gian. Dù thời tiết giữa trưa nắng nóng nhưng không khí trong vườn rất mát mẻ, trong lành. Tiếng côn trùng râm ran hòa cùng tiếng chim hót xa gần tạo nên một nhịp điệu thiên nhiên yên bình, thích thú.

Men theo các phân khu thực vật được sắp xếp khoa học như họ Xoài, họ Đậu, họ Mộc lan, họ Dầu, họ Long não…, phóng viên bắt gặp nhiều loài thực vật quý, có giá trị như lim xanh, lim xẹt, sấu, dổi, vàng tâm, chò chỉ, vù hương, vù vàng, long não, lát hoa… Càng đi sâu vào bên trong, những cây cổ thụ với thân lớn, chu vi vành thân khoảng hai người ôm xuất hiện càng nhiều.

Dưới tán rừng, các mô hình trồng cây dược liệu quý được triển khai, vừa bảo tồn nguồn gen, vừa mở ra hướng khai thác bền vững. Nhờ môi trường sinh cảnh và khí hậu phù hợp, nhiều loài dây leo, lan rừng bám trên thân cây cổ thụ, sinh trưởng mạnh mẽ, tạo nên những tầng xanh đan xen. Nằm sâu trong Vườn ngoại vi là những dãy cây bản địa, đặc hữu, đặc trưng của hệ thực vật nhiệt đới Bắc Trung Bộ và cả nước đã khép tán, phát triển mạnh, góp phần tạo nên một bức tranh đa dạng sinh học phong phú và sống động.

Ông Trần Đức Long, Trưởng phòng Khoa học kỹ thuật và Hợp tác quốc tế (Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống) cho biết, sau hơn 20 năm thành lập, hiện tại Vườn thực vật ngoại vi có diện tích gần 11 ha, chia thành 9 phân khu, với mục đích bảo tồn nguồn gen các loài thực vật quý hiếm, các loài cây bản địa và các loài cây có giá trị kinh tế cao. Đến nay, vườn đã trồng được hơn 120 loài cây bản địa, trong đó có nhiều loài cây quý hiếm với những khoảng rừng khép tán.

Trong khuôn viên Vườn thực vật ngoại vi, hệ thống biển báo, biển chỉ dẫn và bảng giới thiệu được thiết kế trực quan, lồng ghép những thông điệp gần gũi về vai trò, giá trị của rừng đối với môi trường và đời sống con người. Cách trình bày sinh động, trực quan giúp du khách dễ dàng tiếp cận kiến thức về quản lý, bảo vệ rừng, phòng chống cháy rừng; từ đó dần thay đổi nhận thức, điều chỉnh hành vi có thể gây hại đến tài nguyên rừng, thêm yêu quý và gần gũi với thiên nhiên, chim muông.

Đi sâu vào bên trong là khe Lạnh – dòng suối nhỏ uốn mình qua vườn, tạo nên điểm nhấn đặc biệt, hứa hẹn tiềm năng phát triển du lịch của vườn. Ông Trần Đức Long chia sẻ, khe Lạnh bắt nguồn từ xã miền núi Quỳ Châu, len lỏi qua các dãy núi, chảy ngầm qua các đỉnh núi và qua Vườn ngoại vi trước khi hòa mình vào dòng sông Hiếu. Quanh năm, nguồn nước khe Lạnh luôn trong xanh và mát lạnh. Kết hợp với cảnh quan tự nhiên của vườn ngoại, nơi đây hứa hẹn sẽ là điểm du lịch dã ngoại, tham quan lý thú trong tương lai gần.

Cạnh Vườn thực vật ngoại vi là Nhà Bảo tàng Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống – nơi lưu giữ khoảng 150 mẫu tiêu bản động vật (cá, lưỡng cư, bò sát, thú, côn trùng), trong đó có nhiều loài quý, hiếm như mèo rừng, vượn đen má trắng, voọc, gấu chó, chồn, sừng sao la, cùng nhiều loài bướm, cá nước ngọt, rắn… Bảo tàng còn trưng bày hơn 500 mẫu tiêu bản thực vật, nổi bật với lim xanh, chò chỉ, kim giao, mun, lan kim tuyến… Đây là nguồn gen quý của hệ sinh thái Pù Huống – một trong ba khu rừng đặc dụng thuộc vùng lõi Khu Dự trữ Sinh quyển miền Tây Nghệ An, được UNESCO công nhận năm 2007.

Từ năm 2023, Nhà Bảo tàng được sắp đặt theo hướng nhà bảo tàng thiên nhiên – văn hóa mở, vừa phục vụ nghiên cứu khoa học, vừa đáp ứng nhu cầu tham quan, trải nghiệm của người dân. Vì vậy, khi đến với Vườn thực vật ngoại vi, du khách có thêm cơ hội khám phá không gian trưng bày sinh động, hiểu hơn về môi trường đại ngàn Pù Huống, từ đó nâng cao nhận thức, rèn luyện kỹ năng quan sát và hình thành lối sống xanh, trách nhiệm với thiên nhiên.

Giá trị to lớn của Vườn thực vật ngoại vi Pù Huống

Đánh giá về vai trò, giá trị của Vườn thực vật ngoại vi, Tiến sĩ Nguyễn Thành Chung, Đoàn điều tra Quy hoạch lâm nghiệp Nghệ An (tỉnh Nghệ An) cho biết, Vườn thực vật ngoại vi, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống bảo tồn đa dạng sinh học của tỉnh Nghệ An nói riêng và của Việt Nam nói chung; là cơ sở khoa học - kỹ thuật phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát triển bền vững tài nguyên thực vật. Đồng thời nơi đây công cụ thực tiễn hỗ trợ quản lý, bảo vệ và phục hồi các hệ sinh thái rừng đặc dụng.

Với vị trung tâm của giải hành lang Khu dự trữ sinh quyền miền Tây, nằm trong vùng lõi giàu tính đa dạng sinh học của dãy Trường Sơn Bắc và Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, Vườn thực vật ngoại vi là nơi hội tụ và đại diện cho các kiểu thảm thực vật đặc trưng, phản ánh đầy đủ cấu trúc, thành phần loài và các mối quan hệ sinh thái của hệ thực vật bản địa.

Tiến sĩ Nguyễn Thành Chung chỉ rõ, trước hết, Vườn thực vật ngoại vi đóng vai trò then chốt trong bảo tồn nguồn gen thực vật, đặc biệt là các loài nguy cấp, quý, hiếm và đặc hữu. Thông qua hình thức bảo tồn chuyển vị kết hợp với bảo tồn nguyên vị, Vườn thực vật ngoại vi góp phần lưu giữ, duy trì và phục hồi các quần thể loài có nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên, giảm áp lực khai thác trái phép; tạo nguồn vật liệu giống phục vụ phục hồi sinh thái rừng và phát triển lâm nghiệp bền vững. Đây là giải pháp có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy thoái hệ sinh thái ngày càng gia tăng.

Ngoài chức năng bảo tồn, Vườn thực vật ngoại vi còn là trung tâm nghiên cứu khoa học về thực vật học, sinh thái rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu. Các hoạt động điều tra, sưu tập, định danh, theo dõi sinh trưởng và đánh giá tình trạng bảo tồn loài tại Vườn thực vật ngoại vi đã cung cấp các cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy, phục vụ công tác hoạch định chính sách, xây dựng quy hoạch bảo tồn và quản lý bền vững tài nguyên rừng ở cấp tỉnh và quốc gia.

Ngoài ra, Vườn thực vật ngoại vi có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng. Thông qua các hoạt động trưng bày, diễn giải và thực hành ngoài thực địa, Vườn thực vật ngoại vi góp phần truyền tải giá trị của đa dạng sinh học, nâng cao hiểu biết và trách nhiệm của cộng đồng địa phương, học sinh, sinh viên và cán bộ quản lý đối với công tác bảo tồn thiên nhiên. Đây là nền tảng xã hội quan trọng để thúc đẩy sự tham gia rộng rãi của các bên liên quan trong bảo vệ rừng và tài nguyên sinh học.

Cũng theo Tiến sĩ Nguyễn Thành Chung, về lâu dài, Vườn thực vật ngoại vi còn là cầu nối giữa bảo tồn và phát triển bền vững, tạo tiền đề cho phát triển du lịch sinh thái, nghiên cứu - học tập gắn với bảo tồn, góp phần cải thiện sinh kế cho cộng đồng vùng đệm; góp phần khẳng định vị thế của Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống trong mạng lưới các khu bảo tồn và vườn thực vật của Việt Nam; qua đó đóng góp thiết thực vào việc thực hiện các mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học Quốc gia và các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia.

Ông Võ Minh Sơn, Giám đốc Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, cho biết đơn vị đang xây dựng đề án phát triển du lịch sinh thái tại Vườn thực vật ngoại vi, hướng tới kết nối với các điểm du lịch vệ tinh trong khu vực. Mục tiêu là đưa nơi đây trở thành điểm tham quan, học tập, nghiên cứu dành cho học sinh, sinh viên, các chuyên gia, nhà khoa học; đồng thời là điểm đến sinh thái hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài tỉnh trên hành trình khám phá miền Tây xứ Nghệ.

Theo định hướng và chiến lược phát triển đang được triển khai, trong tương lai gần, Vườn thực vật ngoại vi sẽ từng bước khẳng định vai trò như một “bảo tàng sống” của các loài thực vật nhiệt đới, trở thành nơi lưu giữ, bảo tồn nguồn gen thực vật có giá trị ở tầm cỡ của cả nước.