Theo kênh Al Jazeera, Oman gần như không chịu cú sốc nào, khi các cảng và nhà ga của nước này vẫn hoạt động bình thường. Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) có thể chuyển hướng một phần xuất khẩu dầu qua các nhà ga ở Yanbu và Fujairah để tránh eo biển Hormuz. Trong khi đó, Kuwait, Bahrain và Qatar gần như bị cắt khỏi thị trường toàn cầu và đối mặt nguy cơ suy giảm kinh tế.

Trong bối cảnh này, Tiến sĩ Şaban Kardaş và Phó Giáo sư nghiên cứu Nikolay Kozhanov tại Trung tâm Nghiên cứu vùng Vịnh, thuộc Đại học Qatar, nhận định rằng, hơn bao giờ hết, các nước GCC cần thể hiện tinh thần đoàn kết và giải quyết khủng hoảng thông qua hành động tập thể. Vấn đề đoàn kết không phải nhằm thể hiện thiện chí với các nước láng giềng. Mục tiêu là thiết lập các cơ chế ngay từ bây giờ để giảm hậu quả và tác động nếu eo biển Hormuz lại bị đóng cửa trong tương lai.

Hành động tập thể, lợi ích chung

Ngay cả khi các bên tham chiến đạt được một dạng thỏa thuận nào đó hôm nay, GCC vẫn sẽ tiếp tục chịu tác động kéo dài gần ba tháng. Các nước có thể mất khách hàng do nguy cơ không thể thực hiện nghĩa vụ hoặc bị coi là nhà cung cấp đầy rủi ro. Chỉ nỗ lực chung mới có thể ngăn chặn đà lao dốc này.

Cho đến nay, hai chuyên gia trên đánh giá rằng, các cách tiếp cận vì lợi ích riêng vẫn lấn át hành động tập thể. Ví dụ, việc UAE rời Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) phần lớn xuất phát từ nhận định của giới lãnh đạo nước này rằng khủng hoảng eo biển Hormuz là cơ hội để giành thêm thị phần dầu mỏ.

Nếu xu hướng ứng phó khủng hoảng đơn phương tiếp tục, điều đó sẽ gây hậu quả kinh tế nghiêm trọng cho toàn bộ GCC và đe dọa sự tồn tại của khối này. Nếu không có cơ chế chia sẻ gánh nặng, các nước vùng Vịnh cuối cùng sẽ cạnh tranh lẫn nhau trong một tình huống không ai có lợi. Điều này sẽ làm giảm ảnh hưởng của GCC và làm suy yếu khả năng tác động tới thị trường năng lượng.

Cho đến nay, đã có một số biểu hiện đoàn kết trong các phát biểu. Trong cuộc họp tham vấn GCC tại Jeddah ngày 28/4, các nhà lãnh đạo vùng Vịnh đã cố gắng thể hiện tinh thần thống nhất và thảo luận các lối thoát khả dĩ cho cuộc khủng hoảng. Cuộc họp đã thảo luận về những gì GCC có thể làm trên thực tế, nhưng hiện vẫn chưa có dấu hiệu cho thấy các cuộc thảo luận này đã vượt ra ngoài cấp chuyên gia.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, GCC có thể thực hiện ngay một số bước đi thực tế nhằm giúp giải quyết cuộc khủng hoảng hiện nay và bảo đảm ổn định trước các rủi ro trong tương lai. Một trong số đó có thể là áp dụng các thỏa thuận hoán đổi.

Hoán đổi - một công cụ đoàn kết

Có ba cơ chế hoán đổi phù hợp mà GCC có thể xem xét: Hoán đổi vật lý, hoán đổi hợp đồng và hoán đổi chất lượng. Các thỏa thuận hoán đổi vật lý và hoán đổi hợp đồng cho phép một bên giao hàng hóa tương đương để thực hiện hợp đồng thay cho bên khác.

Trong khi đó, hoán đổi chất lượng là việc trao đổi một loại dầu hoặc sản phẩm này lấy loại khác nhằm phù hợp nhu cầu nguyên liệu đầu vào của các nhà máy lọc dầu hoặc tối ưu chi phí vận chuyển.

Theo đó, thay vì hàng hóa của Kuwait, Qatar hoặc Bahrain phải thực sự đi qua eo biển Hormuz, người mua có thể nhận hàng thay thế phù hợp tại Yanbu, Fujairah, Duqm, Ras Markaz, Sohar, Qalhat, hay tại các nước như Singapore, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản hoặc châu Âu, còn các bên liên quan sẽ quyết toán thông qua giao hàng trong tương lai, bồi thường bằng tiền mặt, trao đổi sản phẩm hoặc phí giữ lại khối lượng hàng hóa.

Hoán đổi không yêu cầu phải vận chuyển ngay hàng hóa bị mắc kẹt. Điều cần thiết là quyền sở hữu minh bạch, định giá và đối chiếu để hàng hóa thay thế có thể được giao cho người dùng cuối.

Do đó, các thỏa thuận hoán đổi mạnh nhất giống như các hệ thống thanh toán bù trừ. Chúng đáng tin cậy nhất khi được thiết lập trước khủng hoảng, nhưng cũng có thể được xây dựng trong thời gian khủng hoảng nếu các bên đã có kinh nghiệm giao dịch trước đó, có cơ sở khách hàng đáng tin cậy hoặc có hạ tầng vật lý thay thế để sử dụng.

Trên thực tế, các thỏa thuận hoán đổi không phải điều hoàn toàn xa lạ với các nước thành viên GCC. Năm 2013, khi Ai Cập không thể thực hiện các nghĩa vụ hợp đồng khí đốt, Qatar đã đồng ý xuất khẩu trực tiếp khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của mình cho các khách hàng mà Ai Cập không thể phục vụ, trong khi Cairo chuyển khí đốt cho nhu cầu trong nước.

Năm 2021, Công ty Dầu mỏ Quốc gia Emirates của UAE (ENOC) đã thắng thầu hoán đổi 84.000 tấn dầu nhiên liệu của Iraq lấy 30.000 tấn dầu nhiên liệu loại B và 33.000 tấn dầu diesel để cung cấp cho Liban. Năm 2024, công ty Oman LNG thuộc sở hữu nhà nước thực hiện khoảng hai gói thầu hoán đổi mỗi tháng, trong đó các chuyến hàng từ Đại Tây Dương có nguồn gốc từ Mỹ được giao cho Tây Ban Nha, còn công ty này giao LNG của mình cho khách hàng ở châu Á.

Tất cả các ví dụ này cho thấy các nước vùng Vịnh và các công ty năng lượng quốc gia có đủ chuyên môn cần thiết để thực hiện các thỏa thuận hoán đổi nội khối GCC.

Cách thực tế nhất để triển khai các thỏa thuận như vậy hiện nay là thiết lập một cơ chế hoán đổi năng lượng thông qua hệ thống thanh toán bù trừ phối hợp giữa các công ty dầu mỏ quốc gia, các nhà máy lọc dầu lớn trong khu vực, các nhà giao dịch được lựa chọn, công ty bảo hiểm, ngân hàng và các khách hàng lớn ở châu Á cũng như châu Âu.

Chức năng của cơ chế này là kết nối các nghĩa vụ giao hàng bị đình trệ với các phương án giao hàng thay thế và sau đó đối chiếu giá trị.

Bảo hiểm cho tương lai

Việc triển khai bất kỳ cơ chế hoán đổi nào cũng sẽ đòi hỏi nỗ lực đáng kể để vận hành, chưa kể mức độ cao về ý chí chính trị, lòng tin và quyết tâm chung. Hơn nữa, hiện vẫn tồn tại các hạn chế về hạ tầng vật lý, do cơ sở hạ tầng GCC không đủ năng lực để chuyển hướng hoàn toàn khối lượng xuất khẩu đi qua eo biển Hormuz.

Trong ngắn hạn, các thỏa thuận hoán đổi đồng nghĩa một nhóm nước gồm Saudi Arabia, Oman và UAE sẽ phải hy sinh một phần thu nhập và thị phần để hỗ trợ các nước khác, cụ thể là Qatar, Bahrain và Kuwait, bằng cách phân bổ một phần năng lực xuất khẩu, lưu trữ hoặc vận chuyển hiện tại. Nhưng về dài hạn, tất cả đều sẽ được hưởng lợi.

Lời kêu gọi quan trọng nhất hướng tới Saudi Arabia, quốc gia có nhiều lựa chọn nhất khi muốn tránh eo biển Hormuz và cung cấp nguồn dầu thô lớn nhất. Uy tín với khách hàng, mức độ phổ biến của các loại dầu Saudi Arabia, hạ tầng xuất khẩu qua Biển Đỏ và năng lực giao dịch của Aramco khiến nước này trở thành trụ cột chính của hệ thống hoán đổi trong tương lai.

Bên cạnh vai trò điều tiết thị trường trong OPEC/OPEC+, Saudi Arabia có thể hỗ trợ ổn định thị trường thông qua vai trò lãnh đạo trong GCC bằng cách đảm nhận các chuyến hàng ưu tiên cho những khách hàng chiến lược.

UAE cũng có thể đóng vai trò lớn thông qua tận dụng năng lực xuất khẩu tại cảng Fujairah. Oman cũng vậy, nhờ năng lực lưu trữ dầu thô tại Ras Markaz, công suất lọc dầu ở Duqm, kinh nghiệm về LNG và các cảng có thể tiếp nhận cũng như vận chuyển hàng hóa mà không cần đi qua eo biển Hormuz.

Nếu các thỏa thuận hoán đổi như vậy được triển khai, chúng có thể củng cố tính thống nhất của GCC và giúp các thành viên tránh cạnh tranh kinh tế nội khối trong tương lai. Quan trọng hơn, các thỏa thuận này có thể thúc đẩy chương trình phát triển hạ tầng khu vực quy mô lớn hơn nhằm giảm phụ thuộc eo biển Hormuz và làm suy giảm giá trị của tuyến đường này nếu có bên nào dùng làm công cụ địa chính trị chống vùng Vịnh.

Nếu tồn tại cơ chế hoán đổi và hạ tầng vận hành hiệu quả để sử dụng mỗi khi xuất hiện nguy cơ đóng cửa eo biển Hormuz, khách hàng sẽ cảm thấy yên tâm hơn khi tiếp tục quan hệ với tất cả các nhà cung cấp vùng Vịnh. Về dài hạn, điều này có thể đóng vai trò như “bảo hiểm” của GCC trước mọi biến động mới trong khu vực.