Vụ việc đang được cơ quan chức năng xử lý nghiêm để răn đe, phòng ngừa chung cho xã hội; đồng thời mang lại công bằng cho các học sinh.

Phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc đã trao đổi với Luật sư Quàng Trung Dũng, Giám đốc Công ty Luật TNHH Dandwin xung quanh vấn đề này.

Thưa ông, dư luận đang xôn xao về vụ việc nhiều điểm 10 bất thường môn Toán thi tốt nghiệp THPT tại Tuyên Quang. Nếu kết quả điều tra xác định có hành vi gian lận điểm thi, những thí sinh được hưởng lợi sẽ bị xử lý như thế nào? 

Về nguyên tắc, cần phân biệt rõ 2 trường hợp. Nếu Cơ quan điều tra chứng minh được thí sinh hoặc người đại diện của thí sinh đã câu kết với người có chức vụ, quyền hạn để nâng điểm, ngoài việc xử lý đối với cán bộ vi phạm, thí sinh còn phải chịu các hậu quả pháp lý theo quy định.

Trong trường hợp này, kết quả bài thi hoặc kết quả kỳ thi có thể bị hủy theo quy chế thi; thí sinh có thể không được công nhận tốt nghiệp THPT nếu không còn đủ điều kiện xét tốt nghiệp. Trường hợp đã được cấp Giấy chứng nhận tốt nghiệp tạm thời hoặc Bằng tốt nghiệp, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét thu hồi nếu việc công nhận tốt nghiệp được thực hiện trên cơ sở kết quả thi gian lận. Nếu đã trúng tuyển đại học bằng kết quả thi bị can thiệp, cơ sở đào tạo cũng có thể hủy kết quả trúng tuyển hoặc buộc thôi học do không còn đủ điều kiện trúng tuyển hợp pháp.

Mặt khác, nếu kết quả điều tra xác định thí sinh hoàn toàn không biết, không bàn bạc, không nhờ vả, không đưa tiền và không tham gia vào việc sửa điểm, về nguyên tắc sẽ không có căn cứ để xử lý hình sự hoặc xử phạt đối với thí sinh chỉ vì họ là người được hưởng lợi ngoài ý muốn.

Tuy nhiên, trách nhiệm pháp lý của thí sinh và giá trị pháp lý của kết quả thi là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Dù thí sinh không có lỗi, nhưng nếu điểm thi đã bị can thiệp trái pháp luật, cơ quan có thẩm quyền vẫn phải trả kết quả về đúng thực tế, nhằm bảo đảm tính công bằng của kỳ thi.

Nếu kết luận điều tra xác định có hành vi sửa điểm trái pháp luật, nhiều khả năng cơ quan có thẩm quyền sẽ công bố lại kết quả thi, điều chỉnh hoặc hủy kết quả đối với các bài thi bị can thiệp; xem xét lại điều kiện công nhận tốt nghiệp và thông báo cho các cơ sở giáo dục đại học để điều chỉnh hoặc hủy kết quả xét tuyển nếu việc trúng tuyển dựa trên số điểm đã bị sửa.

Việc xử lý sẽ phụ thuộc vào phạm vi ảnh hưởng của hành vi gian lận. Nếu chỉ một số bài thi bị can thiệp thì chỉ xử lý đối với các trường hợp đó; nếu phát hiện sai phạm có tính hệ thống, cơ quan chức năng có thể mở rộng việc rà soát.

Theo tôi, nguyên tắc cần được bảo đảm là "đúng người, đúng hành vi". Nếu thí sinh chủ động tham gia gian lận, phải chịu hậu quả pháp lý tương xứng. Ngược lại, nếu thí sinh hoàn toàn không biết việc điểm thi bị sửa, không nên mặc nhiên coi họ là người có lỗi hoặc xử lý hình sự. Song, để bảo đảm sự công bằng của kỳ thi và quyền lợi của các thí sinh khác, kết quả thi không phản ánh đúng năng lực thực tế vẫn phải được điều chỉnh hoặc hủy theo quy định, kể cả khi người được hưởng lợi không có lỗi. Đây cũng là nguyên tắc nhằm bảo vệ tính trung thực, khách quan và công bằng của các kỳ thi quốc gia.

Vậy, nếu có đầy đủ bằng chứng kết tội, nghi phạm Nguyễn Hà Duy sẽ phải đối mặt với mức án như thế nào, thưa ông?

Việc xác định trách nhiệm hình sự sẽ phụ thuộc vào kết quả điều tra và hành vi cụ thể do cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh được, không thể chỉ căn cứ vào việc địa phương có số lượng điểm 10 bất thường.

Nếu có đủ căn cứ xác định người này đã lợi dụng nhiệm vụ, quyền hạn để can thiệp trái phép vào dữ liệu bài thi, sửa điểm, làm sai lệch kết quả kỳ thi vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân, có thể bị xem xét xử lý về các tội danh liên quan đến chức vụ theo quy định của Bộ luật Hình sự (BLHS).

Trường hợp cơ quan điều tra chứng minh được có hành vi nhận tiền hoặc lợi ích vật chất để sửa điểm, còn có thể bị xem xét về các tội phạm tham nhũng, như Tội “Nhận hối lộ” nếu đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm.

Do đó, ở thời điểm hiện nay chưa thể xác định chính xác mức hình phạt. Tùy theo tội danh được khởi tố, tính chất, mức độ vi phạm và hậu quả gây ra, khung hình phạt có thể từ vài năm tù đến mức rất nghiêm khắc nếu thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.

Cơ quan điều tra sẽ tiếp tục mở rộng vụ án theo hướng nào? Hiện nay, dư luận cũng đặt câu hỏi, liệu chỉ có một mình Nguyễn Hà Duy có thể can thiệp vào kết quả thi, thưa ông?

Đối với những vụ việc có dấu hiệu bất thường trong kỳ thi tốt nghiệp THPT Quốc gia, Cơ quan điều tra thường sẽ mở rộng xác minh theo nhiều hướng.

Trước hết, Cơ quan điều tra sẽ làm rõ phương thức can thiệp vào kết quả thi, bao gồm việc kiểm tra toàn bộ quy trình chấm thi, trích xuất dữ liệu máy tính, nhật ký đăng nhập, lịch sử chỉnh sửa dữ liệu và giám định dữ liệu điện tử để xác định thời điểm, tài khoản cũng như thiết bị đã thực hiện việc sửa điểm (nếu có).

Bên cạnh đó, Cơ quan điều tra sẽ xác minh có hay không đồng phạm thông qua việc làm rõ vai trò của từng cá nhân trong Ban làm phách, Ban chấm thi, Ban thư ký, cán bộ kỹ thuật và những người có quyền tiếp cận dữ liệu; đồng thời đối chiếu lời khai của các cá nhân liên quan.

Một nội dung quan trọng khác là điều tra động cơ, mục đích của hành vi vi phạm, bao gồm việc có hay không hành vi nhận tiền, nhận quà hoặc lợi ích khác; có hay không sự thỏa thuận giữa người sửa điểm với phụ huynh hoặc thí sinh; đồng thời truy vết các giao dịch tài chính nếu xuất hiện dấu hiệu vụ lợi.

Cơ quan điều tra cũng sẽ rà soát toàn bộ các bài thi có dấu hiệu bất thường, không chỉ giới hạn ở các bài đạt điểm 10 mà cả những trường hợp có mức tăng điểm bất thường; đối chiếu bài thi gốc với dữ liệu đã công bố và trưng cầu giám định khi cần thiết.

Song song với đó là việc xem xét trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức có liên quan. Nếu phát hiện có nhiều người cùng tham gia hoặc có hành vi bao che thì có thể khởi tố thêm các bị can khác; đồng thời, xem xét trách nhiệm hành chính hoặc kỷ luật đối với những người thiếu trách nhiệm trong quá trình tổ chức kỳ thi.

Đối với băn khoăn của dư luận về việc liệu chỉ một mình Nguyễn Hà Duy có thể sửa điểm, đây là câu hỏi hoàn toàn có cơ sở nhưng chưa thể đưa ra kết luận. Trong thực tế, việc can thiệp vào kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT liên quan đến nhiều khâu nghiệp vụ cùng các biện pháp kiểm soát về kỹ thuật và nhân sự.

Vì vậy, Cơ quan điều tra sẽ phải làm rõ liệu Nguyễn Hà Duy thực hiện hành vi một mình hay có người giúp sức, chỉ đạo hoặc bao che và xác định có hay không những lỗ hổng trong quy trình quản lý dẫn đến việc can thiệp kết quả thi.

Nếu chứng minh được có nhiều người cùng tham gia, tất cả các cá nhân có vai trò đồng phạm đều có thể bị xử lý theo đúng tính chất, mức độ tham gia. Ngược lại, nếu chứng cứ chỉ xác định hành vi của một cá nhân, việc xử lý cũng chỉ giới hạn đối với người đó.

Công an tỉnh Tuyên Quang cho biết, vụ án vẫn đang được tiếp tục điều tra, làm rõ. Trước đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã phối hợp với địa phương rà soát toàn bộ các bài thi đạt điểm 10 môn Toán và quy trình tổ chức kỳ thi. Do đó, cần chờ kết luận điều tra và kết luận của các cơ quan tiến hành tố tụng để xác định chính xác bản chất vụ án cũng như trách nhiệm của từng cá nhân.

Xin trân trọng cảm ơn ông!