Giáo dục luôn được Đảng và Nhà nước xác định là quốc sách hàng đầu. Sự ra đời của Nghị định số 271/2026/NĐ-CP ngày 3/7/2026 của Chính phủ là một minh chứng sống động, cụ thể hóa mục tiêu đột phá phát triển giáo dục được đề ra tại Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị. Bằng việc thiết lập cơ chế cung cấp sách giáo khoa miễn phí dưới hình thức mượn - trả hằng năm, hệ thống chính sách đang tạo ra một bước ngoặt mang tính lịch sử, đưa học liệu giáo dục từ vị thế hàng hóa tiêu dùng cá nhân trở thành nguồn lực giáo dục công do Nhà nước bảo trợ. 

Một chính sách chỉ thực sự có ý nghĩa khi nhanh chóng đi vào cuộc sống. Những thông tin Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn chia sẻ trước thềm năm học mới cho thấy, điều đó đang dần trở thành hiện thực. Toàn bộ sách giáo khoa sẽ được cung ứng tới các địa phương trước ngày 15/8; giá sách năm học 2026 - 2027 giảm bình quân khoảng 13,3% so với năm trước; đồng thời Bộ đang hoàn thiện hướng dẫn thực hiện chính sách miễn học phí và xây dựng lộ trình miễn phí sách giáo khoa trên phạm vi cả nước từ năm học 2029 - 2030. Những bước chuẩn bị ấy không chỉ bảo đảm cho năm học mới diễn ra thuận lợi mà còn đặt nền móng để mọi học sinh từng bước được tiếp cận tri thức, với chi phí thấp nhất. 

Sức sống của chính sách còn được thể hiện ở tốc độ lan tỏa. Dù lộ trình áp dụng trên phạm vi cả nước được xác định từ năm học 2029 - 2030, nhiều địa phương đã chủ động triển khai sớm hơn ba năm. Đáng chú ý, TP Hồ Chí Minh không chỉ là địa phương đi đầu mà còn tiếp tục mở rộng phạm vi thực hiện khi dự kiến, từ năm học 2026 - 2027 sẽ áp dụng chính sách miễn phí sách giáo khoa theo hình thức mượn - trả đối với tất cả học sinh phổ thông và người học có nhu cầu tại các cơ sở giáo dục thực hiện chương trình, do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Báo cáo với Đoàn giám sát của Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội ngày 17/7, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh Nguyễn Tấn Phát cho biết, tổng kinh phí dự kiến để triển khai chính sách là khoảng 567 tỷ đồng.

Cùng với đó, Cà Mau dự kiến dành gần 27 tỷ đồng để bảo đảm sách giáo khoa cho hơn 157.000 học sinh tiểu học ngay trong năm học tới; TP Huế bố trí khoảng 52,8 tỷ đồng để triển khai mô hình mượn - trả trên toàn địa bàn, trong khi một số địa phương như phường Đồng Xoài, xã Bù Đăng (Đồng Nai) hay xã Hòa Vang (TP Đà Nẵng) linh hoạt huy động nguồn lực xây dựng thư viện sách giáo khoa dùng chung. Mỗi địa phương có một cách triển khai khác nhau, nhưng cùng hướng tới một mục tiêu không để bất kỳ học sinh nào phải thiếu sách vì hoàn cảnh kinh tế. 

Dĩ nhiên, để chuẩn bị cho năm học mới vẫn còn nhiều việc phải tiếp tục hoàn thiện, trong đó có việc bổ sung thiết bị dạy học tối thiểu - lĩnh vực mà Bộ trưởng cho biết hiện mới đáp ứng khoảng một nửa nhu cầu và cần sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương. Tuy nhiên, với hàng triệu gia đình, nhất là công nhân và người lao động thu nhập thấp, thay đổi có thể cảm nhận rõ nhất ngay trước thềm năm học chính là chính sách sách giáo khoa miễn phí. Khi nỗi lo mua sách được san sẻ, ý nghĩa của chính sách không chỉ nằm ở khoản tiền tiết kiệm mà còn ở sự bảo đảm để mọi học sinh bước vào lớp học với cơ hội bình đẳng như nhau. 

Những lợi ích ấy không chỉ dừng ở các con số hay văn bản chính sách mà đã hiện hữu trong đời sống của nhiều gia đình. Với chị Lê Thị Mỹ Phượng, ở xã Nhà Bè, khoản hơn 700.000 đồng mua sách giáo khoa cho con từng là gánh nặng lớn khi nguồn thu nhập của gia đình chủ yếu dựa vào công việc rửa bát thuê. Biết con được mượn sách giáo khoa miễn phí, chị dành số tiền tiết kiệm được để mua thêm áo ấm, đôi dép mới cho con trước ngày tựu trường. Niềm vui ấy cũng đến với chị Trần Thị Giang, công nhân tại phường Phước Long, TP Hồ Chí Minh. Nuôi hai con nhỏ đang học tiểu học bằng đồng lương eo hẹp, chị cho biết hơn 1 triệu đồng tiết kiệm được từ việc không phải mua sách giáo khoa sẽ được dành cho quỹ học tập lâu dài của các con. 

Bà Nguyễn Thị Lệ Anh, Bí thư Chi bộ ấp 5, xã Nhà Bè đúc kết, sự sẻ chia từ chính sách đã trực tiếp sưởi ấm những mảnh đời lam lũ, gạt bỏ nỗi lo cơm áo để những đứa trẻ nghèo kiên định bám lớp, bám trường. Thầy Huỳnh Ngọc Sang, giáo viên Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng nhận định, đây là quyết sách biến ngày tựu trường thực sự trở thành một ngày hội bình đẳng tràn ngập hy vọng.

Chính sách sách giáo khoa miễn phí không chỉ giải quyết bài toán chi phí học tập mà còn phản ánh một cách tiếp cận mới đối với giáo dục phổ thông. Khi mọi học sinh đều được tiếp cận sách giáo khoa ngay từ đầu năm học, khoảng cách về điều kiện học tập giữa các em từng bước được thu hẹp. Giáo dục vì thế không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức mà còn tạo dựng một môi trường học tập công bằng, nơi mọi học sinh đều có cơ hội phát triển năng lực, phẩm chất và nhân cách, không bị giới hạn bởi hoàn cảnh kinh tế của gia đình.

Bên cạnh đó, việc tái sử dụng sách giáo khoa còn mang giá trị to lớn về mặt sinh thái và giáo dục đạo đức. Luân chuyển sách cũ qua nhiều thế hệ học sinh là bài học thực tiễn, sinh động nhất về nền kinh tế tuần hoàn, giúp tiết kiệm tài nguyên rừng và giảm thiểu rác thải môi trường. Khi những đứa trẻ nâng niu cuốn sách mượn từ thư viện, cẩn thận giữ gìn từng trang giấy để truyền lại cho các em khóa sau, chúng đang được rèn luyện lòng biết ơn, ý thức trách nhiệm bảo vệ tài sản công. Tính nhân văn của chính sách còn tinh tế ở chỗ, dù có cơ chế bồi hoàn rõ ràng khi làm mất sách do chủ quan, nhưng các trường hợp hư hỏng do thiên tai, bất khả kháng đều được miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm, không tạo thêm gánh nặng cho phụ huynh.

Quản trị hệ thống thư viện liên thông để thực thi chính sách này chắc chắn đòi hỏi sự nỗ lực số hóa và chuyển đổi mạnh mẽ của ngành giáo dục. Khép lại những ngày tháng sách giáo khoa là gánh nặng của mỗi gia đình, Nghị định 271 đang mở ra một cách tiếp cận mới đối với giáo dục phổ thông: Tri thức trở thành tài sản chung của xã hội, được chia sẻ, gìn giữ và truyền tiếp qua nhiều thế hệ học sinh. Đó không chỉ là một chính sách an sinh, đó còn là sự đầu tư bền vững cho tương lai đất nước.