Giới khảo cổ học từng tìm thấy dấu vết thuần dưỡng ngựa từ hơn 5.000 năm trước trên những vùng thảo nguyên Á – Âu. Từ thời điểm ấy, bánh xe của các nền văn minh bắt đầu quay nhanh hơn. Nhờ có ngựa, con người có thể vượt qua những khoảng cách xa xôi, chinh phục địa lý, mở rộng giao thương, giao lưu văn hóa. Không có bóng dáng của những chiến mã, sẽ khó hình dung Con đường Tơ lụa đã vận hành ra sao, hay các đội quân cổ đại từng làm thay đổi lịch sử bằng cách nào.

Ngựa trong văn hóa Á Đông: trung thành, bền bỉ và tinh thần chinh phục

Mông Cổ là vùng đất được mệnh danh “xứ sở của những vó ngựa”. Ngựa Mông Cổ không lớn nhưng bền bỉ phi thường, có thể chạy đường dài nhiều ngày liền. Trẻ em nơi đây học cưỡi ngựa từ lúc mới lên ba và mỗi gia đình đều xem ngựa như một phần của tài sản tinh thần, như người bạn cùng lớn lên.

Khi đế chế Mông Cổ bước vào thời kỳ cực thịnh, vó ngựa trở thành biểu tượng của tốc độ và sức mạnh lịch sử. Mỗi kỵ binh thường mang theo nhiều ngựa để thay phiên cưỡi, giúp quân đội di chuyển nhanh hơn bất kỳ lực lượng nào cùng thời. Chính tốc độ vượt trội ấy đã mở ra các cuộc chinh phục lớn, đưa đế chế Mông Cổ trở thành một trong những đế chế rộng lớn nhất nhân loại từng biết.

Song ngựa đối với người Mông Cổ không chỉ là chiến binh của lịch sử. Trong đời sống tinh thần, ngựa là người bạn, là một phần của gia đình, là cốt lõi của văn hoá du mục. Lễ hội Naadam hằng năm với ba môn thi đấu vật, bắn cung và cưỡi ngựa là minh chứng sống động cho truyền thống ấy, nơi ngựa được tôn vinh như biểu tượng của sức mạnh cộng đồng.

Từ vùng thảo nguyên, hình tượng con ngựa lan rộng và bén rễ sâu trong văn hoá nhiều nước Á Đông.

Trong văn hóa Trung Hoa, ngựa là biểu trưng cho sự hanh thông. Câu chúc “mã đáo thành công” đã trở thành lời cầu may quen thuộc. Những bức tranh bát mã, thập nhị mã phi nước đại không chỉ là nghệ thuật trang trí mà còn chứa đựng niềm tin về sức mạnh vươn lên, về ý chí bền bỉ. Người xưa tin ngựa mang tính dương, biểu tượng của sinh lực, nên thường gắn với hình tượng nam nhi chí lớn, với tinh thần xông pha chiến trận.

Trong võ học và binh pháp, hình ảnh các tướng lĩnh “lên ngựa xuống ngựa” như Quan Vũ, Triệu Tử Long hay Thành Cát Tư Hãn đã trở thành biểu tượng cho khí phách lẫm liệt, khắc hoạ tinh thần kiên cường của người phương Đông trong hành trình bảo vệ và gây dựng đất nước.

Ở Nhật Bản, ngựa được xem là sứ giả của thần linh. Tại đền Shinto, người dân gửi điều ước trên những tấm “ema” vẽ hình ngựa, như gửi hi vọng của đời sống trần thế đến tầng trời thiêng liêng. Con ngựa ở đây mang ý nghĩa thanh sạch và kết nối tinh thần.

Với người Triều Tiên, ngựa trong tranh dân gian tượng trưng cho trường thọ và trí tuệ. Sự khoẻ khoắn của ngựa phản chiếu sức sống của con người nơi bán đảo nhiều đồi núi.

Ngựa của sa mạc Trung Đông: linh thiêng, kiêu hãnh 

Ở sa mạc Trung Đông, miền của cát và nắng lửa khắc nghiệt đến mức sinh tồn khó khăn, ngựa Arab hiện lên như viên ngọc quý của sa mạc.

Ngựa Arab nổi tiếng bởi vẻ thanh tú, thân hình nhỏ, đôi mắt sáng và chiếc cổ cong đầy kiêu hãnh. Quan trọng hơn, chúng có sức chịu đựng phi thường, có thể phi hàng chục cây số qua cát nóng. Người dân Trung Đông coi giống ngựa này như món quà Thượng đế ban tặng.

Trong văn hoá Hồi giáo và nhiều câu chuyện dân gian, ngựa Arab gắn liền với hình tượng chiến binh quả cảm, với khát vọng chinh phục sa mạc và sức mạnh nội tâm bền bỉ. Hình ảnh ấy xuất hiện xuyên suốt các câu chuyện trong “Nghìn lẻ một đêm”, nơi ngựa vừa là bạn đường vừa là biểu tượng của sự dẫn dắt và bảo vệ.

Với người Ba Tư cổ, ngựa không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn tượng trưng cho ánh sáng và trật tự vũ trụ. Những phù điêu ở Persepolis khắc họa ngựa trong dáng đứng uy nghiêm, gắn liền với quyền lực hoàng gia. Ngựa vừa gần gũi với đời sống, vừa mang dáng dấp thần thánh, là cầu nối giữa khát vọng chinh phục và trách nhiệm duy trì cân bằng.

Ngựa trong truyền thuyết châu Âu: trí tuệ, tự do và chiều sâu tư tưởng

Châu Âu có kho tàng thần thoại phong phú, nơi ngựa không chỉ là vật cưỡi mà còn là hình ảnh của trí tuệ và sức mạnh tinh thần.

Pegasus, chú ngựa trắng có cánh, biểu tượng của vẻ đẹp thuần khiết và cảm hứng bất tận. Trong tâm thức Hy Lạp cổ, Pegasus là hiện thân của sự thăng hoa sáng tạo. Mỗi khi Pegasus tung cánh, đó là hình ảnh của trí tưởng bay khỏi những giới hạn thường nhật.

Hình tượng bốn con ngựa kéo cỗ xe của thần Helios tượng trưng cho vòng quay bất tận của thời gian. Ngựa ở đây đảm nhiệm vai trò điều hoà, vận hành vũ trụ, là lực lượng giữ nhịp chuyển động của thế giới.

Thần thoại Bắc Âu cũng ghi dấu sâu đậm với Sleipnir – chú ngựa tám chân của thần Odin. Sleipnir có khả năng đi lại giữa mọi thế giới: Từ thiên giới, trần gian đến cõi chết. Vì thế, Sleipnir trở thành biểu trưng cho tri thức, cho việc vượt qua ranh giới hữu hình và vô hình. Hình tượng này phản chiếu tinh thần khám phá, dấn thân của người Viking, những con người luôn hướng ra biển lớn và không ngừng mở rộng giới hạn hiểu biết.