Theo kênh Al Jazeera ngày 13/3, cuộc chiến này đã bước sang tuần thứ ba, gây gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz khi Iran đáp trả trên khắp khu vực nhằm vào các tài sản của Mỹ.

QatarEnergy là một trong những công ty đầu tiên dừng sản xuất, ngừng hoạt động hóa lỏng khí đốt ngày 2/3 và gây ra làn sóng chấn động trên các thị trường năng lượng toàn cầu.

Tập đoàn Kuwait Petroleum Corporation và Bapco Energies của Bahrain có động thái tương tự vài ngày sau đó, trong khi Ấn Độ áp dụng các biện pháp khẩn cấp để chuyển hướng nguồn cung khí đốt sang các lĩnh vực ưu tiên.

Giá dầu cũng tăng vọt lên hơn 100 USD/thùng khi chiến sự leo thang và tình trạng bất định gia tăng liên quan đến các chuyến hàng năng lượng đi qua một trong những điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất thế giới.

Bất khả kháng là gì?

Bất khả kháng (force majeure), có nguồn gốc từ tiếng Pháp nghĩa là “lực lượng vượt trội”, là một điều khoản trong hợp đồng, cho phép một bên được miễn thực hiện nghĩa vụ khi xảy ra sự kiện nằm ngoài tầm kiểm soát khiến họ không thể thực hiện nghĩa vụ.

Biện pháp pháp lý này có thể cho phép một bên tạm thời đình chỉ nghĩa vụ, được miễn thực hiện nghĩa vụ một phần hoặc toàn bộ, hoặc điều chỉnh nghĩa vụ dựa trên tình hình mới.

Vì sao các quốc gia Vùng Vịnh viện dẫn điều khoản bất khả kháng?

Các công ty tại Qatar, Kuwait và Bahrain đã viện dẫn điều khoản này sau khi eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng.

Sau khi Iran bị Mỹ và Israel tấn công, ngày 2/3, một chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố eo biển Hormuz đã bị đóng cửa và cảnh báo tàu thuyền nào tìm cách đi qua sẽ bị tấn công. Tuyên bố này cũng được tân Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei nhắc lại ngày 12/3.

Do đó, theo ông Ilias Bantekas, Giáo sư luật xuyên quốc gia tại Đại học Hamad bin Khalifa ở Qatar, các công ty ở Vùng Vịnh bắt đầu viện dẫn điều khoản bất khả kháng nhằm tránh phải trả tiền bồi thường thiệt hại hoặc các khoản phạt tài chính khác theo hợp đồng.

Ông cho biết: “Những công ty này nhiều khả năng không thực hiện được nghĩa vụ của mình, ví dụ như giao các lô hàng dầu và khí đốt cho các quốc gia khác hoặc để các tàu vận chuyển đưa hàng qua Vịnh Ba Tư”.

Chiến tranh có tự động được coi là bất khả kháng không?

Câu trả lời là không. Để chiến tranh được coi là trường hợp bất khả kháng, điều đó phải được quy định trong hợp đồng hoặc thực sự khiến một hoặc cả hai bên không thể thực hiện nghĩa vụ.

Các công ty và quốc gia thường đưa vào hợp đồng các điều khoản bất khả kháng xác định những sự kiện nào được coi là bất khả kháng, nghĩa là khi điều khoản này được viện dẫn, các bên sẽ dựa vào những quy định đã được họ thỏa thuận trước đó.

Ông Bantekas nói: “Luôn có thể dự đoán chiến tranh, nhưng có lẽ không ở mức độ như đang diễn ra hiện nay”. Ông cho biết theo các điều khoản hợp đồng chung, các tàu chở hàng thường phải tìm tuyến đường khác ngay cả khi điều đó khiến chi phí tăng cao hơn.

Ông nói thêm: “Điều mà chúng ta không thể dự đoán là eo biển Hormuz có thể bị đóng hoàn toàn đối với hoạt động vận tải biển, ngay cả khi Iran bị tấn công theo cách tàn khốc như hiện nay. Tôi cho rằng chỉ riêng điều đó cũng có thể đủ để cấu thành một sự kiện bất khả kháng”.

Ông nói thêm: “Tuy nhiên, chỉ có tòa án mới có thẩm quyền đưa ra quyết định cuối cùng về việc liệu cuộc chiến kiểu này, trong hoàn cảnh cụ thể này, có được coi là bất khả kháng hay không”.

Thị trường LNG và dầu mỏ có bị ảnh hưởng không?

Câu trả lời là có. Chỉ riêng việc QatarEnergy tuyên bố bất khả kháng đã gây gián đoạn đáng kể đối với thị trường LNG toàn cầu, do Qatar chiếm gần 20% nguồn cung toàn cầu.

Giá khí đốt tăng vọt ngay sau khi nước này dừng sản xuất khí đốt và dự báo các thị trường khí đốt toàn cầu sẽ đối mặt với tình trạng thiếu hụt trong nhiều tuần, thậm chí lâu hơn.

Ông Seb Kennedy, nhà phân tích khí đốt và LNG toàn cầu, bình luận: “Không thể dự đoán thời gian bất khả kháng cũng như thời gian cuộc xung đột quân sự kéo dài bao lâu, nên khiến giá dầu, khí đốt và LNG toàn cầu rơi vào tình trạng bất định cực lớn”.

Ông dự báo: “Giá chắc chắn sẽ tiếp tục tăng khi nguồn cung không được đưa ra thị trường cho đến khi sức ép giá khiến nhu cầu sụt giảm trong các lĩnh vực nhạy cảm với giá của nền kinh tế”.

Những quốc gia nào khác đã viện dẫn bất khả kháng?

Ngày 10/3, Ấn Độ đã viện dẫn điều khoản bất khả kháng để chuyển hướng nguồn cung khí đốt từ các lĩnh vực không ưu tiên sang các lĩnh vực trọng yếu sau khi các chuyến hàng LNG qua eo biển Hormuz bị gián đoạn.

Tuy nhiên, ông Kennedy cho rằng các biện pháp của Ấn Độ là phản ứng quản lý nhu cầu trong nước, khi chính phủ nước này phân bổ lại nguồn cung khí đốt hạn chế trong nội bộ nhằm bảo vệ các đối tượng quan trọng như hộ gia đình, doanh nghiệp nhỏ, lĩnh vực phát điện và phân phối khí đốt đô thị.

Theo ông Kennedy, động thái này phản ánh những lựa chọn khó khăn mà các nền kinh tế phụ thuộc vào LNG phải đối mặt, khi các chính phủ có thể ưu tiên hộ gia đình và phát điện hơn các khách hàng công nghiệp.

Ông nói thêm rằng việc ưu tiên LNG cho sử dụng trong nước cho thấy những lựa chọn khó khăn mà các quốc gia phụ thuộc LNG đang phải đối mặt.

Ngoài Ấn Độ, công ty thương mại OQ của Oman cũng đã tuyên bố điều khoản bất khả kháng đối với một khách hàng ở Bangladesh sau khi nguồn cung từ Qatar bị dừng.

Điều này sẽ ảnh hưởng thế nào đến thị trường Mỹ và châu Âu?

Các nhà xuất khẩu LNG của Mỹ nhiều khả năng sẽ hưởng lợi trong tình hình gián đoạn này.

Phân tích của Energy Flux ước tính các nhà xuất khẩu LNG của Mỹ có thể tạo ra lợi nhuận khoảng 4 tỷ USD bất ngờ chỉ trong tháng đầu tiên gián đoạn.

Ông Kennedy cho biết nếu tình hình kéo dài, Mỹ có thể thu 33 tỷ USD lợi nhuận bất ngờ từ LNG so với mức trung bình trước Iran trong vòng bốn tháng. Trong tám tháng, con số đó tăng lên 108 tỷ USD. Trong khi Mỹ hưởng những khoản lợi này thì phần lớn người tiêu dùng châu Âu sẽ chịu thiệt hại do châu Âu là điểm đến chính của LNG Mỹ và vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung này để bổ sung dự trữ khí đốt và bảo đảm an ninh nguồn cung trong mùa đông.

Thị trường chứng khoán châu Âu đã giảm tuần trước, trong khi giá khí đốt tự nhiên của khu vực này lại tăng mạnh.

Điều này có ý nghĩa gì đối với thị trường châu Á?

Các nền kinh tế lớn ở châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc và Hàn Quốc phụ thuộc lớn vào LNG nhập khẩu.

Trong khi đó, Đông Nam Á có nguồn tài nguyên nhiên liệu hóa thạch đáng kể, nhưng khu vực này vẫn phụ thuộc nhiều vào dầu và khí đốt nhập khẩu, phần lớn được vận chuyển qua eo biển Hormuz.

Ông Kennedy nói: “Những người mua giàu hơn như Nhật Bản và Hàn Quốc thường có thể trả giá cao hơn để giành các chuyến hàng trong giai đoạn khan hiếm nghiêm trọng”.

Ông cho biết các nhà nhập khẩu nhạy cảm với giá, đặc biệt ở Nam Á và Đông Nam Á, thường bị buộc rời khỏi thị trường khi giá tăng vọt, dẫn đến triệt tiêu nhu cầu, chuyển đổi nhiên liệu hoặc cắt giảm sản xuất công nghiệp.

Ông nói: “Theo nghĩa đó, cuộc khủng hoảng không tác động giống nhau đối với tất cả các nhà nhập khẩu LNG: nó trở thành cuộc cạnh tranh về sức mạnh tài chính cũng nhiều như về nguồn cung vật chất”.

Điều khoản bất khả kháng có thể gây tranh cãi không?

Nếu điều khoản bất khả kháng được ghi trong hợp đồng thì nó có hiệu lực vì các bên đã đồng ý.

Ngược lại, nếu điều khoản này không được ghi trong hợp đồng, thì bất kỳ sự kiện bất ngờ nào cũng có thể bị đưa ra tòa và vấn đề trở thành việc thuyết phục tòa án rằng sự kiện đó không thể dự đoán được và khiến một trong các bên không thể thực hiện nghĩa vụ của mình.

Ông Bantekas nói: “Tuy nhiên, trong hoàn cảnh hiện nay, các bên mạnh hơn có thể tự gây hại cho mình nếu họ từ chối chấp nhận tình trạng bất khả kháng. Hoạt động kinh doanh với các quốc gia Vùng Vịnh trong tương lai có thể trở nên khó khăn hơn và phí bảo hiểm có khả năng tăng đáng kể. Vì vậy, tôi nghĩ họ sẽ không đưa những vấn đề này ra tòa”.