Theo truyền thông Nga ngày 17/7, Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAICO) là một tổ chức liên chính phủ mới, có trụ sở tại Thượng Hải (Trung Quốc). Có tổng cộng 29 quốc gia là thành viên sáng lập, trong đó có 10 nước châu Phi và 12 nước châu Á. Belarus, Serbia, Cuba, Brazil và Venezuela cũng tham gia sáng kiến này.

Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cũng có mặt tại lễ ký kết diễn ra ngày 16/7. Hãng thông tấn Tân Hoa dẫn nội dung thỏa thuận cho biết, tổ chức này sẽ thúc đẩy tuân thủ các nguyên tắc của Liên hợp quốc và đóng góp vào mục tiêu để sự phát triển AI mang lại lợi ích chung. WAICO sẽ thúc đẩy quản trị AI toàn cầu nhằm bảo đảm công nghệ này an toàn, công bằng và đem lại lợi ích cho toàn nhân loại.

Phó Thủ tướng Nga Dmitry Grigorenko phát biểu: "Chúng tôi luôn ủng hộ việc thiết lập các quy tắc minh bạch đối với các công nghệ có phạm vi ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới quốc gia".

Ông Grigorenko phụ trách quá trình chuyển đổi số của nền kinh tế Nga, cùng với Bộ trưởng Phát triển số và Truyền thông Maksut Shadayev, người đã ký thỏa thuận thay mặt Nga.

Vì sao AI cần được quản lý?

Quá trình phát triển nhanh chóng của các công nghệ AI tiên tiến đã làm dấy lên nhiều lo ngại, ngay cả trong các công ty AI hàng đầu của phương Tây. Tháng 1 năm nay, Giám đốc điều hành Anthropic, ông Dario Amodei, cảnh báo AI có thể dẫn đến những rủi ro mang tính thảm họa, từ tình trạng mất việc làm trên diện rộng đến chế độ độc tài toàn cầu và thậm chí là nguy cơ tuyệt chủng của loài người.

Những rủi ro dễ nhận thấy hơn gồm các cuộc tấn công mạng bằng AI nhằm vào cơ sở hạ tầng trọng yếu như nhà máy điện, các vụ xâm phạm quyền riêng tư quy mô lớn, cũng như sử dụng AI để tiến hành giám sát và tuyên truyền trên diện rộng. Đầu tháng này, Trung Quốc cáo buộc công cụ lập trình Claude Code của Anthropic tồn tại các lỗ hổng cửa hậu, có khả năng truyền dữ liệu nhạy cảm của người dùng mà không được sự đồng ý.

Các nước phương Tây cũng đang tích cực ứng dụng AI trong hoạt động quân sự. Tháng trước, Bộ Chiến tranh Mỹ cho biết một nền tảng phân tích dữ liệu do Palantir phát triển, sử dụng các mô hình AI như Claude và Grok, đã giúp quân đội Mỹ phóng hơn 2.000 tên lửa nhằm vào Iran chỉ trong vòng 4 ngày.

Khép kín hay cởi mở?

WAICO không phải là nỗ lực đầu tiên nhằm xây dựng cơ chế hợp tác quốc tế về AI. Năm 2025, Mỹ đã công bố dự án mang tên Pax Silica, với mục tiêu xây dựng chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu phục vụ phát triển và nâng cao năng lực AI.

Các quốc gia tham gia được hứa hẹn sẽ được tiếp cận toàn bộ hệ sinh thái công nghệ đang định hình nền kinh tế AI, đổi lại họ phải cung cấp nguồn lực, năng lực sản xuất và hậu cần, đồng thời bảo vệ các công nghệ nhạy cảm và cơ sở hạ tầng trọng yếu khỏi sự tiếp cận, ảnh hưởng hoặc kiểm soát không phù hợp. Giới quan sát cho rằng đây là cách ám chỉ Trung Quốc.

Theo mô hình này, các nước tham gia về cơ bản sẽ phụ thuộc vào hạ tầng điện toán và năng lực xử lý AI của Mỹ. Những người ủng hộ sáng kiến này cho rằng khái niệm chủ quyền số là lạc hậu và phản tác dụng.

Ngược lại, Kế hoạch Hành động Quản trị AI Toàn cầu mà Trung Quốc công bố năm 2025 lại theo đuổi cách tiếp cận hoàn toàn khác. Văn kiện gồm 13 điểm kêu gọi cộng đồng quốc tế cùng nắm bắt các cơ hội mà AI mang lại và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong tinh thần cởi mở và chia sẻ.

Văn kiện cũng nhấn mạnh việc nâng cao năng lực AI cần được thực hiện vì lợi ích của toàn nhân loại, thay vì chỉ dành cho một nhóm nhỏ, thông qua khuôn khổ quản trị đa bên mang tính bao trùm.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình phát biểu tại lễ khai mạc Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới ngày 17/7: "Phát triển AI không nên là màn trình diễn đơn độc của một quốc gia mà phải là bản giao hưởng của hợp tác quốc tế". Ông cảnh báo không nên loại trừ về công nghệ hoặc mở rộng quá mức khái niệm an ninh quốc gia trong lĩnh vực AI hay đặt an ninh của một quốc gia lên trên an ninh của các quốc gia khác.

Vì sao Trung Quốc thúc đẩy hợp tác?

Trung Quốc đã nhanh chóng vươn lên trở thành một cường quốc AI nhờ tốc độ nghiên cứu và phát triển vượt bậc, đồng thời theo đuổi triết lý hợp tác quốc tế thay vì phân mảnh công nghệ.

Các doanh nghiệp Trung Quốc phát triển những mô hình AI ngày càng mạnh như DeepSeek, Qwen, GLM và Kimi cũng đã hạ thấp rào cản tiếp cận bằng chính sách giá cạnh tranh và phát hành mã nguồn mở, tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và chính phủ trên toàn thế giới tiếp tục phát triển dựa trên những nền tảng này.

Trung Quốc cũng phải đối mặt với sức ép từ Mỹ, khi nước này tìm cách hạn chế Trung Quốc tiếp cận công nghệ Mỹ. Tháng 9/2025, Bộ Thương mại Mỹ đưa 32 thực thể nước ngoài, trong đó có 23 doanh nghiệp Trung Quốc, vào danh sách đen. Hai trong số các doanh nghiệp này bị cáo buộc sử dụng thiết bị của Mỹ để hỗ trợ sản xuất chip cho SMIC - nhà sản xuất chip hàng đầu của Trung Quốc.

Trước đó, Mỹ đã áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với các chip AI tiên tiến, trong đó có mẫu H200 chủ lực của Nvidia. Các biện pháp này buộc Trung Quốc phải đẩy nhanh xây dựng hệ sinh thái chip AI nội địa và được duy trì trong nhiều năm cho đến tháng 12/2025. Mỹ giải thích rằng các hạn chế này nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, cáo buộc Trung Quốc đánh cắp sở hữu trí tuệ và ép buộc chuyển giao công nghệ. Trong khi đó, Trung Quốc cáo buộc Mỹ chính trị hóa thương mại và làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vai trò của Nga

Nga là một trong số ít quốc gia sở hữu các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) riêng, gồm YandexGPT và Alisa AI do tập đoàn công nghệ Yandex phát triển, cùng GigaChat do ngân hàng lớn nhất nước này là Sberbank xây dựng.

Các nhà phát triển Nga cũng đầu tư mạnh vào các nền tảng giải quyết những vấn đề thực tiễn nhằm đưa AI đến gần hơn với người dân. Riêng hệ thống y tế Nga hiện đã triển khai hơn 60 dịch vụ chẩn đoán ứng dụng AI, hỗ trợ bác sĩ trong hàng chục chuyên khoa bằng cách phát hiện dấu hiệu bệnh trên hình ảnh y khoa.

Các ứng dụng AI cũng ngày càng được sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực tài chính, giáo dục, giao thông và chính phủ số, cho thấy AI có thể tạo ra giá trị gia tăng khi được tích hợp vào những dịch vụ mà người dân sử dụng hằng ngày.

Tháng trước, Tổng thống Nga Vladimir Putin cho biết Nga đang lên kế hoạch đóng góp vào một sáng kiến phát triển AI toàn cầu.

Theo ông Putin, Nga có nhiều lợi thế như nền tảng khoa học vững mạnh, hệ thống giáo dục chất lượng cao và nguồn năng lượng dồi dào để vận hành các hệ thống điện toán quy mô lớn cùng các trung tâm dữ liệu, từ đó có thể đóng góp đáng kể cho liên minh AI quốc tế.

Ngày 16/7, ông Grigorenko bày tỏ tin tưởng rằng việc Nga tích cực tham gia WAICO sẽ góp phần tăng cường đối thoại công nghệ toàn cầu, đồng thời thúc đẩy hiệu quả các sáng tạo và chuyên môn của Nga trên thị trường quốc tế.