Khủng hoảng dân số tăng tốc

Dân số Nhật Bản đã giảm hơn 3 triệu người trong vòng 5 năm qua, theo số liệu điều tra dân số sơ bộ được công bố ngày 29/5. Dân số nước này hiện còn khoảng 123 triệu người vào năm 2025, giảm từ 126,1 triệu người năm 2020 - mức giảm lớn nhất kể từ khi Nhật Bản bắt đầu thống kê dân số vào năm 1920.

Dân số Nhật đạt đỉnh vào năm 2008 với khoảng 128 triệu người và được dự báo sẽ giảm xuống còn 87 triệu vào năm 2070. Quy mô dân số hiện nay của nước này tương đương cuối thập niên 1980.

Trong nhiều thập kỷ, chính phủ Nhật Bản đã cố gắng khuyến khích người trẻ sinh con nhằm bù đắp tình trạng già hóa dân số nhanh chóng. Tuy nhiên, các biện pháp này không mang lại hiệu quả như kỳ vọng, khiến Nhật trở thành một trong những quốc gia có tỷ lệ sinh thấp nhất thế giới. Hiện cứ mỗi trẻ em được sinh ra thì có tới hai người qua đời.

Các chuyên gia nhận định Nhật Bản đang trở thành “hình mẫu báo trước” cho cuộc khủng hoảng nhân khẩu học mà nhiều quốc gia phát triển khác sẽ sớm đối mặt. Dân số suy giảm đang kéo chậm tăng trưởng kinh tế, gây thiếu hụt lao động và tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế, an sinh xã hội.

Nông thôn ngày càng vắng vẻ

Dữ liệu điều tra cho thấy khủng hoảng dân số hiện đã lan rộng tới gần như toàn bộ Nhật Bản. Có tới 45/47 tỉnh ghi nhận dân số giảm trong năm 2025 và tốc độ suy giảm ngày càng nhanh.

Các địa phương chịu ảnh hưởng nặng nhất là Akita và Aomori ở miền bắc, nơi dân số giảm khoảng 8% trong giai đoạn 2020–2025. Đây là những khu vực có tỷ lệ người cao tuổi rất lớn, trong khi người trẻ rời đi ngày càng nhiều do lương thấp và mùa đông khắc nghiệt.

Tình trạng “rỗng hóa” nông thôn đang diễn ra rõ rệt khi giới trẻ đổ về các thành phố lớn như Tokyo, Osaka hay Nagoya để tìm việc làm và cơ hội học tập. Ở nhiều vùng quê, trường học bị chuyển đổi thành viện dưỡng lão hoặc trung tâm cộng đồng. Hàng triệu căn nhà bị bỏ hoang, bệnh viện và cơ quan công quyền phải thu hẹp quy mô, trong khi nhiều tuyến đường sắt buộc phải đóng cửa.

Một giải pháp được nhiều chuyên gia nhắc tới là mở cửa mạnh hơn với lao động nhập cư. Tuy nhiên, Nhật Bản từ lâu vẫn duy trì chính sách nhập cư thận trọng, trong khi các xu hướng chính trị mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa với khẩu hiệu “Nước Nhật trước tiên” đang gia tăng ảnh hưởng.

Giáo sư xã hội học James Raymo của Đại học Princeton nhận định Nhật Bản đã bước vào giai đoạn mà xu hướng suy giảm dân số “khó có thể đảo ngược trong ngắn và trung hạn”, trừ khi nước này chấp nhận làn sóng nhập cư quy mô lớn.

Tokyo vẫn hút người trẻ, nhưng khó cứu xu thế chung

Dù phần lớn địa phương suy giảm dân số, vẫn có một số điểm sáng hiếm hoi. Okinawa - chuỗi đảo cận nhiệt đới ở phía nam Nhật Bản - ghi nhận dân số tăng nhẹ. Đây cũng là nơi có tỷ lệ sinh cao nhất cả nước, với phụ nữ trung bình sinh 1,5 con, cao hơn mức trung bình toàn quốc là 1,1.

Các đô thị lớn, đặc biệt là vùng thủ đô Tokyo, hiện vẫn giữ được đà tăng dân số. Khu vực đại đô thị Tokyo, bao gồm Tokyo cùng các tỉnh lân cận như Kanagawa, Saitama và Chiba, đã tăng nhẹ lên khoảng 37 triệu người vào năm 2025, chiếm gần 30% dân số cả nước.

Riêng Tokyo hiện có khoảng 14,2 triệu dân, tăng hơn 1% so với năm 2020. Thành phố này có mật độ dân số cao gấp khoảng 20 lần mức trung bình toàn quốc và tiếp tục thu hút sinh viên, lao động trẻ nhờ cơ hội việc làm và giáo dục.

Tuy vậy, các chuyên gia cảnh báo những khó khăn của Nhật Bản sẽ còn nghiêm trọng hơn trong vài thập kỷ tới. Quốc gia này có thể thiếu lao động để vận hành trường học, bệnh viện, ga tàu hay lực lượng cảnh sát. Đồng thời, số người trẻ đóng thuế cũng ngày càng ít đi trong khi số người nghỉ hưu tăng nhanh.

Theo giáo sư Raymo, các chính sách thúc đẩy sinh con của chính phủ Nhật “vẫn chưa tạo được thay đổi đáng kể”. Ông cho rằng nhiều quốc gia khác ở châu Á và trên thế giới rồi cũng sẽ phải đối mặt với những thách thức tương tự, còn Nhật Bản chỉ đơn giản là quốc gia đi trước trong cuộc khủng hoảng nhân khẩu học toàn cầu.