Theo truyền thông Singapore, thực tế này được phản ánh rõ hơn sau khi Ủy ban châu Âu (EC) hồi tháng 4 chấp thuận một cơ chế ngoại lệ, cho phép Ukraine sử dụng một phần gói vay quốc phòng trị giá hàng chục tỷ USD của Liên minh châu Âu (EU) để mua các dòng UAV có tỷ lệ linh kiện từ ngoài nhóm quốc gia cung ứng được EU phê duyệt cao hơn quy định.

Dù EC không nêu cụ thể quốc gia liên quan, truyền thông phương Tây ngày 15/7 dẫn các nguồn tin cho biết cơ chế này tạo điều kiện để Kiev tiếp cận một số linh kiện UAV hiện chưa có nguồn cung đầy đủ tại châu Âu.

Các chuyên gia nhận định quyết định trên phản ánh thực tế rằng châu Âu tuy có năng lực thiết kế và sản xuất nhiều loại linh kiện UAV  nhưng vẫn chưa thể sánh với Trung Quốc về quy mô sản xuất, chi phí cũng như tốc độ đáp ứng nhu cầu.

Theo ông Hao Nan, chuyên gia tại Quỹ Ploughshares Fund và Horizon 2045, lợi thế của Trung Quốc không nằm ở công nghệ riêng lẻ mà ở hệ sinh thái sản xuất được hình thành và phát triển trong nhiều thập niên.

Ông cho rằng nền tảng công nghiệp này đã trở thành lợi thế chiến lược, giúp Trung Quốc có khả năng nhanh chóng mở rộng sản lượng, rút ngắn chu kỳ cải tiến sản phẩm và duy trì chuỗi cung ứng ở quy mô mà nhiều nền kinh tế khác khó theo kịp, nhất là trong bối cảnh nhu cầu tăng cao.

Theo các nhà phân tích, dù điều đó không đồng nghĩa Trung Quốc nắm quyền chi phối tuyệt đối, nước này vẫn giữ vai trò đáng kể trong chuỗi cung ứng toàn cầu đối với nhiều linh kiện UAV, khiến quá trình đa dạng hóa nguồn cung của châu Âu không thể diễn ra trong một sớm một chiều.

Khi thực tế chiến trường vượt qua các quy định

Sau hơn bốn năm xung đột, UAV đã trở thành một trong những phương tiện tác chiến quan trọng nhất của cả Nga và Ukraine, được sử dụng rộng rãi trong các nhiệm vụ trinh sát, giám sát và tấn công.

Việc UAV liên tục bị phá hủy, thay thế và nâng cấp với tốc độ rất nhanh đang tạo ra sức ép lớn đối với cơ chế mua sắm quốc phòng truyền thống. EC cũng từng nhấn mạnh rằng duy trì ưu thế của Ukraine phụ thuộc nhiều vào khả năng tiếp cận các sản phẩm thiết yếu với số lượng lớn trong thời gian ngắn.

Ngày 30/6, khi công bố khoản giải ngân đầu tiên trị giá 3,9 tỷ euro thuộc chương trình mua sắm UAV khoảng 6 tỷ euro, EC đánh giá UAV là năng lực quan trọng giúp Ukraine duy trì khả năng phòng thủ.

Trước đó, EU đã thành lập Chương trình Cho vay Hỗ trợ Ukraine trị giá 90 tỷ euro, trong đó khoảng 60 tỷ euro dành cho lĩnh vực quốc phòng. Gói mua sắm UAV là khoản phân bổ đầu tiên từ nguồn ngân sách này.

Theo thiết kế ban đầu, chương trình ưu tiên mua sắm từ Ukraine, các nước thành viên EU và những đối tác đã được phê duyệt nhằm đồng thời củng cố năng lực sản xuất quốc phòng của Ukraine và nền công nghiệp quốc phòng châu Âu.

Tuy nhiên, ngày 1/4, EC đã chấp thuận đề nghị miễn trừ của Ukraine, cho phép các UAV thuộc chương trình có tỷ lệ linh kiện từ bên ngoài các quốc gia nói trên vượt mức 35% giá trị.

Theo EC, quyết định này được đưa ra sau khi Kiev cung cấp thông tin cho thấy các nhà sản xuất tại Ukraine và châu Âu chưa thể đáp ứng đủ sản lượng cũng như tiến độ cần thiết.

Dù chưa công bố cụ thể những loại linh kiện được áp dụng ngoại lệ cũng như quy mô nguồn vốn dành cho việc mua sắm này, động thái trên cho thấy năng lực sản xuất hiện nay của châu Âu và Ukraine vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu rất lớn trên chiến trường.

Lợi thế đến từ cả hệ sinh thái sản xuất

Các chuyên gia cho rằng điểm mạnh của Trung Quốc không chỉ nằm ở từng linh kiện riêng lẻ mà ở toàn bộ chuỗi cung ứng hoàn chỉnh đã được xây dựng qua nhiều năm.

Một nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) công bố cuối năm ngoái nhận định phần lớn các hệ thống UAV đang được sử dụng trong xung đột tại Ukraine đều có các vật liệu hoặc linh kiện có nguồn gốc Trung Quốc.

Ông Andrii Tyndyk, Tổng giám đốc điều hành kiêm đồng sáng lập AeroMotors của Ukraine, cho biết tại các trung tâm công nghiệp như Thâm Quyến, doanh nghiệp có thể tìm thấy gần như toàn bộ các nhà cung cấp từ động cơ, bộ điều tốc, camera, pin, ăng-ten đến bộ điều khiển bay và thiết bị sản xuất trong cùng một hệ sinh thái.

Trong khi đó, các nhà cung cấp ở châu Âu phân tán hơn, quy mô sản xuất nhỏ hơn và thiếu sự bảo đảm về nhu cầu dài hạn, khiến doanh nghiệp khó mạnh dạn mở rộng đầu tư.

AeroMotors hiện cung cấp động cơ cho nhiều nhà sản xuất UAV của Ukraine. Cuối năm 2025, doanh nghiệp này có công suất khoảng 10.000 động cơ mỗi tháng và đặt mục tiêu nâng lên 60.000 động cơ sau khi nhận được nguồn vốn đầu tư mới.

Theo ông Hao Nan, châu Âu không thiếu năng lực công nghệ để sản xuất từng linh kiện riêng biệt. Tuy nhiên, điều khác biệt là Trung Quốc sở hữu một hệ sinh thái khép kín từ nguyên liệu, linh kiện, lắp ráp đến logistics, cho phép duy trì nguồn cung với chi phí thấp, sản lượng lớn và tốc độ cao.

Ông cho rằng lợi thế này là kết quả của nhiều thập niên phát triển công nghiệp dân sự, các cụm điện tử quy mô lớn và hiệu quả kinh tế theo quy mô.

Ông Bryce Barros, chuyên gia về đổi mới quốc phòng và công nghệ lưỡng dụng thuộc GLOBSEC, nhận định cuộc xung đột tại Ukraine đang thúc đẩy tốc độ đổi mới công nghệ UAV nhanh chưa từng có.

Theo ông, trong bối cảnh công nghệ thay đổi liên tục, yếu tố quyết định không còn là một sản phẩm cụ thể mà là khả năng của cả hệ sinh thái trong việc liên tục cải tiến và đưa sản phẩm mới vào sản xuất.

Quá trình giảm phụ thuộc sẽ cần nhiều năm

Các chuyên gia đều cho rằng xây dựng chuỗi cung ứng UAV ít phụ thuộc hơn vào nguồn linh kiện từ Trung Quốc là mục tiêu có thể đạt được, nhưng sẽ cần nhiều năm đầu tư liên tục.

Theo ông Tyndyk, nếu có đủ nguồn vốn và các đơn đặt hàng ổn định, Ukraine và châu Âu hoàn toàn có thể mở rộng năng lực sản xuất ở hầu hết các công đoạn, từ lắp ráp, thử nghiệm, kiểm định chất lượng đến sản xuất thiết bị hỗ trợ mặt đất.

Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là các chính phủ và khách hàng quốc phòng cần tạo niềm tin cho doanh nghiệp thông qua các hợp đồng dài hạn và cơ chế bảo đảm đầu tư.

Ông nhấn mạnh rằng ngành công nghiệp drone độc lập không thể hình thành nếu chỉ tập trung hỗ trợ các doanh nghiệp lắp ráp cuối cùng mà thiếu đầu tư cho các nhà sản xuất linh kiện.

Thách thức lớn hơn nằm ở các vật liệu chuyên dụng. Đơn cử như nam châm vĩnh cửu - thành phần quan trọng trong nhiều động cơ điện - đòi hỏi cả một chuỗi công nghiệp hoàn chỉnh, từ tinh luyện đất hiếm, luyện kim đến chế tạo và kiểm định sản phẩm.

Theo ông Tyndyk, đây đều là những lĩnh vực cần nguồn vốn lớn, trình độ kỹ thuật cao và nhiều năm đầu tư trước khi có thể đạt quy mô sản xuất công nghiệp.

Pin cũng là một mắt xích quan trọng. Ông Barros cho rằng đây là một trong những thách thức công nghệ lớn nhất của ngành sản xuất drone hiện nay.

Ngay cả khi pin được sản xuất ngoài Trung Quốc, nhiều doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu hoặc các công đoạn chế biến đầu vào trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo các chuyên gia, trong ngắn hạn, tốc độ đa dạng hóa chuỗi cung ứng sẽ còn phụ thuộc vào diễn biến của xung đột.

Nếu nhu cầu trên chiến trường tiếp tục ở mức cao, ưu tiên hàng đầu vẫn sẽ là bảo đảm số lượng, chi phí và tiến độ cung ứng. Ngược lại, nếu cường độ giao tranh giảm xuống, các doanh nghiệp sẽ có thêm thời gian để phát triển nhà cung ứng mới, điều chỉnh thiết kế sản phẩm và mở rộng năng lực sản xuất.

Tuy vậy, quá trình này vẫn đòi hỏi nguồn đầu tư bền vững cùng các cam kết mua sắm dài hạn.

Các chuyên gia nhận định châu Âu không có giải pháp đơn giản để nhanh chóng thay thế toàn bộ chuỗi cung ứng hiện nay. Việc xây dựng hệ thống cung ứng tự chủ hoặc đáng tin cậy hơn sẽ làm gia tăng chi phí và cần nhiều thời gian triển khai, nhất là khi một số nguyên liệu đầu vào quan trọng vẫn giữ vai trò đáng kể trong chuỗi cung ứng toàn cầu.