Nối tiếp các tiêm kích hai chỗ

Sau Trung Quốc với J-20S, Nga với Su-57 hai chỗ ngồi và Hàn Quốc với KF-21 Boramae, hãng Saab của Thụy Điển vừa chính thức giới thiệu phiên bản Gripen F, cho thấy xu hướng mới của không chiến hiện đại khi việc phối hợp với máy bay không người lái và tác chiến điện tử ngày càng trở nên quan trọng.

Theo The EurAsian Times, Saab đã tổ chức lễ ra mắt Gripen F tại cơ sở của hãng ở thành phố Linkoping, Thụy Điển. Đây là biến thể hai chỗ ngồi thuộc dòng tiêm kích Gripen E, được phát triển với sự tham gia của ngành công nghiệp quốc phòng Brazil nhằm đáp ứng đồng thời yêu cầu huấn luyện chuyển loại và tác chiến của các lực lượng không quân hiện đại.

Điều đáng chú ý là tương tự Gripen E trước đây, Không quân Brazil sẽ là lực lượng đầu tiên tiếp nhận và vận hành Gripen F trước cả Không quân Thụy Điển. Năm 2022, Brazil đã chính thức đưa những chiếc Gripen E đầu tiên vào trực chiến, sớm hơn khoảng ba năm so với quốc gia phát triển loại máy bay này.

Brazil đóng vai trò khách hàng khởi động dự án và tham gia sâu vào quá trình đồng phát triển phiên bản hai chỗ ngồi. Thông qua chương trình chuyển giao công nghệ quy mô lớn, hàng trăm kỹ sư và kỹ thuật viên Brazil đã được đào tạo, góp phần nâng cao năng lực thiết kế và phát triển công nghệ quốc phòng trong nước.

Năm 2014, Brazil ký hợp đồng trị giá khoảng 5,4 tỷ USD với Saab để mua 36 tiêm kích Gripen, gồm 28 chiếc Gripen E một chỗ ngồi và 8 chiếc Gripen F hai chỗ ngồi. Thỏa thuận cũng bao gồm các nội dung chuyển giao công nghệ, sản xuất tại địa phương thông qua hãng Embraer cùng các gói hỗ trợ kỹ thuật dài hạn. Đến nay, 11 máy bay Gripen E đã được bàn giao cho Brazil.

Theo ông Lars Tossman, Giám đốc bộ phận Hàng không của Saab, sự ra đời của Gripen F là thành quả hợp tác giữa Saab, ngành công nghiệp Brazil và Không quân Brazil sau nhiều năm phối hợp chặt chẽ. Ông cho rằng dự án không chỉ tạo ra một chiến đấu cơ hiện đại mà còn phản ánh mức độ trưởng thành của mối quan hệ hợp tác giữa hai bên.

Trước khi được bàn giao chính thức cho Không quân Brazil, chiếc Gripen F đầu tiên sẽ được chuyển tới Trung tâm Thử nghiệm bay của Saab tại Thụy Điển để tiến hành chương trình thử nghiệm chuyên biệt.

Không chỉ để huấn luyện

Theo Saab, Gripen F được thiết kế với hiệu suất, hệ thống cảm biến và kiến trúc tác chiến tương đương phiên bản Gripen E. Điểm khác biệt lớn nhất là khoang lái thứ hai dành cho giáo viên huấn luyện hoặc sĩ quan điều phối nhiệm vụ.

Sự hiện diện của buồng lái thứ hai cho phép phi công học viên thực hiện các nhiệm vụ tác chiến thực tế dưới sự giám sát trực tiếp của người hướng dẫn, từ đó rút ngắn đáng kể thời gian đào tạo.

Tuy nhiên, vai trò của các tiêm kích hai chỗ ngồi ngày nay không còn giới hạn trong công tác huấn luyện. Trong môi trường chiến đấu có mức độ đe dọa cao, việc phân chia khối lượng công việc giữa hai thành viên tổ lái có thể giúp nâng cao đáng kể hiệu quả tác chiến.

Phi công phía trước tập trung điều khiển máy bay và sử dụng vũ khí, trong khi người ngồi phía sau đảm nhận quản lý cảm biến, tác chiến điện tử, liên kết dữ liệu, điều phối lực lượng và chỉ huy nhiệm vụ. Điều này đặc biệt quan trọng khi các chiến dịch không quân ngày càng phức tạp và phụ thuộc nhiều vào hệ thống dữ liệu thời gian thực.

Xu hướng mới của các cường quốc quân sự

Sự xuất hiện của Gripen F nằm trong làn sóng phát triển tiêm kích hai chỗ ngồi đang diễn ra tại nhiều quốc gia.

Đầu năm nay, Hàn Quốc thông báo chương trình thử nghiệm bay của tiêm kích KF-21 Boramae đã hoàn tất thành công với hơn 1.600 chuyến bay thử mà không xảy ra tai nạn. Trong số sáu nguyên mẫu được chế tạo có hai chiếc là phiên bản hai chỗ ngồi.

Khác với các máy bay huấn luyện truyền thống, KF-21 hai chỗ ngồi được thiết kế để thực hiện những nhiệm vụ cần thêm một thành viên tổ lái, bao gồm điều khiển biên đội máy bay không người lái theo mô hình phối hợp người lái - không người lái (MUM-T) và tác chiến điện tử.

Nga cũng đang thử nghiệm phiên bản hai chỗ ngồi của tiêm kích tàng hình Su-57. Theo truyền thông Nga, mẫu máy bay này được thiết kế để phối hợp cùng UAV chiến đấu hạng nặng S-70 Okhotnik-B. Trong mô hình này, thành viên thứ hai trên máy bay sẽ đóng vai trò chỉ huy nhiệm vụ, điều khiển các phương tiện không người lái và phối hợp chiến thuật trên chiến trường.

Trong khi đó, Trung Quốc trở thành quốc gia đầu tiên đưa vào hoạt động một tiêm kích tàng hình hai chỗ ngồi. Biến thể J-20S đã lần đầu xuất hiện công khai dưới dạng mô hình tại Triển lãm Hàng không Chu Hải năm 2024 trước khi chính thức tham gia cuộc duyệt binh kỷ niệm Ngày Chiến thắng năm 2025 với tư cách khí tài đang phục vụ trong Không quân Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc.

J-20S được đánh giá là tiêm kích tàng hình hai chỗ ngồi đầu tiên trên thế giới đi vào hoạt động, đảm nhiệm các nhiệm vụ như huấn luyện phi công, quản lý tác chiến phức hợp, điều khiển UAV phối hợp và chỉ huy chiến trường.

Tại sao tiêm kích hai chỗ ngồi đang trở lại?

Trong nhiều năm, xu hướng thiết kế chiến đấu cơ hiện đại chủ yếu tập trung vào máy bay một chỗ ngồi nhằm giảm trọng lượng và chi phí vận hành. Hai tiêm kích tàng hình thế hệ năm nổi tiếng của Mỹ là F-22 Raptor và F-35 Lightning II đều đi theo hướng này.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của UAV, chiến tranh điện tử và các hệ thống tác chiến mạng trung tâm đang làm thay đổi yêu cầu đối với phi công chiến đấu.

Ngày nay, một phi công không chỉ phải điều khiển máy bay mà còn phải quản lý lượng dữ liệu khổng lồ từ cảm biến, hệ thống điện tử, vũ khí thông minh và mạng lưới tác chiến liên quân. Việc bổ sung một sĩ quan điều khiển hệ thống vũ khí hoặc chỉ huy nhiệm vụ giúp giảm đáng kể áp lực cho người lái chính.

Bên cạnh đó, nhiều quốc gia mua sắm chiến đấu cơ hiện đại chưa sở hữu hệ thống mô phỏng và đào tạo tiên tiến. Các phiên bản hai chỗ ngồi vì thế có thể vừa đảm nhận nhiệm vụ chiến đấu vừa đóng vai trò nền tảng huấn luyện hiệu quả.

Một số chuyên gia quân sự thậm chí cho rằng các tiêm kích hai chỗ ngồi trong tương lai có thể hoạt động như những máy bay cảnh báo sớm mini, điều phối biên đội chiến đấu cơ và UAV trong khi vẫn duy trì khả năng tàng hình.

Sự phổ biến ngày càng tăng của UAV bầy đàn và mô hình tác chiến phối hợp người lái - không người lái đang tạo ra động lực mới cho sự trở lại của các tiêm kích hai chỗ ngồi, một thiết kế từng được cho là sẽ dần biến mất trong kỷ nguyên chiến đấu cơ hiện đại.