Theo trang The Guardian (Anh), trong bối cảnh Mỹ gia tăng sức ép buộc Oman hạn chế các kênh liên lạc với Iran, quốc gia vùng Vịnh này vẫn khẳng định vai trò trung gian và tiếp tục theo đuổi chính sách cân bằng giữa các bên. 

Giới chức Oman tuyên bố bất kỳ cơ chế nào được thông qua cũng sẽ chỉ được triển khai sau khi tham vấn Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) thuộc Liên hợp quốc.

Từ lâu, Oman, đồng minh thân cận của Mỹ và là quốc gia cùng chia sẻ trách nhiệm quản lý eo biển Hormuz, đóng vai trò trung gian ngoại giao kín, giúp duy trì thế trung lập trong các cuộc khủng hoảng từng gây chia rẽ sâu sắc tại khu vực vùng Vịnh.

Tuy nhiên, tính trung lập của Oman cũng có những giới hạn nhất định. Nước này nhiều lần chỉ trích Israel và hôm 3/6 đã ra tuyên bố lên án các cuộc tấn công của Iran nhằm vào Bahrain và Kuwait.

Tuần trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ đưa Oman vào tâm điểm chú ý khi cảnh báo sẽ ném bom quốc gia vùng Vịnh này. Đến phiên điều trần trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ ngày 2/6, Ngoại trưởng Marco Rubio tiếp tục bày tỏ nghi ngờ Oman.

“Không có quốc gia nào trên thế giới, ngoài Iran và có lẽ là Oman phần nào, ủng hộ những gì Iran đang làm tại eo biển Hormuz”, ông Rubio nói.

Về phần mình, Oman đã cố tránh sa vào cuộc khẩu chiến công khai với Mỹ. Tuy nhiên, trong các cuộc điện đàm với Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cũng như các cuộc gặp tại Bộ Ngoại giao Mỹ tuần trước, Đại sứ Oman tại Washington Talal bin Suleiman al-Rahbi đã tìm cách trấn an phía Mỹ rằng nước này phản đối việc áp dụng phí quá cảnh mang tính chất thu phí bắt buộc và vẫn kiên định với nguyên tắc tự do hàng hải.

Iran cho biết trong khuôn khổ hỏa thuật nhằm khôi phục hoạt động tại eo biển Hormuz, nước này sẵn sàng bảo đảm lưu lượng tàu thuyền trở lại mức trước chiến tranh trong vòng một tháng.

Tuy nhiên, Iran đồng thời thành lập Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) – tổ chức hiện đã bị Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt, yêu cầu các tàu thuyền phải xin phép trước khi đi qua eo biển này.

Để kế hoạch phù hợp hơn với luật pháp quốc tế và dễ được Oman chấp nhận, Iran đề xuất áp dụng một khoản phí không phân biệt đối xử đối với mọi tàu thuyền qua lại khu vực này.

Ông Arman Khorsand, Giám đốc Trung tâm Vấn đề Quốc tế và Công ước Môi trường thuộc Tổ chức Bảo vệ môi trường Iran, cho biết mục tiêu không phải là thu tiền đơn thuần vì tàu đi qua eo biển Hormuz. “Mục đích là tạo nguồn lực để khắc phục thiệt hại môi trường và bù đắp hậu quả từ những hành động làm suy yếu nguyên tắc quyền qua lại vô hại”, ông nói.

Theo ông Khorsand, các chiến dịch quân sự của Mỹ tại khu vực không chỉ gây ra những hệ lụy về an ninh và nhân đạo mà còn để lại chi phí môi trường đáng kể. Dựa trên các nguyên tắc được thừa nhận rộng rãi của luật pháp quốc tế, bên gây ra thiệt hại phải chịu trách nhiệm chi trả cho việc khắc phục hậu quả.

Trong khi đó, một số nhà bình luận về Iran như Saeed Laylaz đã kêu gọi chính phủ hết sức thận trọng với ý tưởng thu lợi trực tiếp từ eo biển Hormuz. Theo ông, động thái này có thể thúc đẩy sự hình thành các liên minh quốc tế chống Iran, trong khi lợi ích lâu dài sẽ đến từ việc biến khu vực thành một vùng biển hòa bình và ổn định.

Phó Chủ tịch Quốc hội Iran Ali Nikzad cho biết nước này đang tìm cách hợp nhất ba dự luật khác nhau nhằm xác định rõ cơ chế quản lý hàng hải tại eo biển Hormuz, bao gồm cả việc liệu các biện pháp hiện nay chỉ mang tính tạm thời hay không.

Tuy nhiên, Tổng thư ký IMO Arsenio Dominguez từng khẳng định trước Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc ngày 27/4 rằng không có cơ sở pháp lý nào cho phép một quốc gia đơn phương áp đặt các khoản phí, lệ phí hay điều kiện mang tính phân biệt đối xử đối với các eo biển quốc tế.

Dù vậy, một số chính trị gia Oman vẫn tỏ ra đồng cảm với việc thu phí đối với những dịch vụ thực tế được cung cấp.

Ông Mohammed Suleiman Tamim al-Hinai, thành viên Hội đồng Shura của Oman, cho biết nước này luôn tuân thủ nguyên tắc tự do hàng hải tại eo biển Hormuz theo luật hàng hải quốc tế.

Ông nhấn mạnh Bộ trưởng Giao thông Oman trước đây, cũng như Ngoại trưởng nước này đều khẳng định Oman tôn trọng luật pháp quốc tế và bảo vệ quyền tự do hàng hải. Vì vậy, nước này không thu phí quá cảnh tại eo biển Hormuz mà chỉ cung cấp các dịch vụ hàng hải như bảo vệ, cứu hộ và hỗ trợ dẫn đường.

Dù vậy, Mỹ vẫn hoài nghi Oman đang âm thầm chuẩn bị một cơ chế thu phí mà trên thực tế không khác nhiều so với hình thức thu phí quá cảnh.

Kể từ khi xung đột bùng phát, Oman đã hỗ trợ nhiều tàu thuyền, bao gồm cả tàu Mỹ, thông qua việc cung cấp hướng dẫn hàng hải, thực hiện các chiến dịch tìm kiếm cứu nạn và hỗ trợ y tế cho thủy thủ đoàn.

Trong khi đó, PGSA đang nỗ lực chứng minh rằng cơ chế quản lý mới là một thể chế được cộng đồng vận tải biển chấp nhận. Tổ chức này cho biết đã có hơn 300 công ty vận tải nộp đơn xin giấy phép hoạt động.

Theo số liệu của PGSA, phần lớn các tàu rời eo biển Hormuz có điểm đến là các nước châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ, trong khi phần lớn tàu đi vào khu vực hướng tới Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Giới quan sát cho rằng các cuộc không kích của Mỹ nhằm vào hệ thống radar Iran là nỗ lực nhằm tước bỏ các công cụ giám sát cần thiết để Tehran thể chế hóa hoạt động kiểm soát eo biển Hormuz.

Ngày 29/5, Bộ Tài chính Mỹ tuyên bố công dân Mỹ bị cấm sử dụng các dịch vụ do Chính phủ Iran cung cấp, bao gồm cả những dịch vụ liên quan đến việc bảo đảm an toàn khi đi qua eo biển, bất kể có phát sinh thanh toán hay không.

Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển, các quốc gia ven biển có quyền điều tiết hoạt động qua lại trong vùng lãnh hải của mình vì lý do an toàn, bảo vệ môi trường và duy trì trật tự hàng hải. Các nước này cũng có thể thu phí đối với những dịch vụ cụ thể cung cấp cho tàu thuyền quá cảnh, với điều kiện các khoản phí được áp dụng minh bạch và không mang tính phân biệt đối xử.

Sự nghi ngờ của Mỹ đối với Oman đã xuất hiện từ trước khi chiến sự Israel - Mỹ và Iran nổ ra. Khi đó, Ngoại trưởng Oman Badr al-Busaidi từng xuất hiện trên truyền hình Mỹ để kêu gọi dành thêm thời gian cho các cuộc đàm phán mà Oman đang làm trung gian. Ông cho rằng các bên đã tiến rất gần tới một thỏa thuận và cơ hội đạt được đồng thuận vẫn hoàn toàn khả thi.