Theo kênh Euronews ngày 6/7, động thái này nhằm giúp EC lấy lại vai trò chủ động trong cuộc thảo luận mà các nước thành viên đang có ảnh hưởng ngày càng lớn. Bên cạnh đó, EC cũng muốn tránh để Montenegro, quốc gia tiến rất gần tới cánh cửa gia nhập EU, trở thành phép thử duy nhất cho các cơ chế bảo đảm mới.

Vấn đề mở rộng EU đang trở lại vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự của khối. Montenegro được xem là ứng viên đi trước trong nhóm các nước đang đàm phán gia nhập, trong khi Ukraine và một số quốc gia Tây Balkan cũng đang tìm cách duy trì động lực cải cách để tiến gần hơn tới EU.

Thời gian vừa qua, nhiều nước thành viên EU đã đưa ra các tài liệu lập trường về cải cách tiến trình gia nhập. Năm trong sáu nước sáng lập EU đề xuất tăng cường các cơ chế bảo đảm nhằm ngăn nguy cơ suy giảm dân chủ và vi phạm nguyên tắc pháp quyền sau khi một nước đã trở thành thành viên đầy đủ. Những lo ngại này xuất phát từ kinh nghiệm của EU với Hungary dưới thời Viktor Orban.

Đức và Pháp cũng nêu ý tưởng về mô hình hội nhập từng bước, cho phép các nước ứng viên được hưởng một số lợi ích sớm hơn trong quá trình gia nhập, thay vì phải chờ tới khi trở thành thành viên đầy đủ. Trước đó, Thủ tướng Đức Friedrich Merz từng đề xuất một dạng quy chế thành viên liên kết, trong đó có thể mở rộng các bảo đảm an ninh cho Ukraine.

Các nhà lãnh đạo EU dự kiến thảo luận chiến lược về cải cách tiến trình mở rộng tại hội nghị thượng đỉnh vào tháng 10, sau chuyến tham vấn 27 thủ đô của Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa. Trước thời điểm này, EC muốn đưa ra đề xuất riêng để không bị gạt ra bên lề trong một cuộc tranh luận có ý nghĩa lớn đối với tương lai của khối.

Một nội dung quan trọng đang được thảo luận là EU phải tính toán trước cách khối này sẽ vận hành nếu tiếp tục mở rộng. EC cần đánh giá một EU với 30 thành viên hoặc hơn sẽ phân bổ ngân sách ra sao, ra quyết định thế nào và điều chỉnh bộ máy nội bộ như thế nào. Kế hoạch này lẽ ra đã được trình từ năm ngoái, nhưng bị trì hoãn do hồ sơ gia nhập của Ukraine làm cuộc thảo luận trở nên phức tạp hơn.

Các cải cách sâu hơn có thể đòi hỏi sửa đổi hiệp ước EU, điều luôn là vấn đề nhạy cảm giữa các nước thành viên. Thời điểm hiện nay càng khó khăn khi Pháp chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử tổng thống quan trọng trong năm tới. Phe cực hữu Tập hợp Quốc gia (RN), với nhân vật nổi bật Jordan Bardella, đã nhiều lần phản đối Ukraine gia nhập EU.

Tuy nhiên, trong khi các cải cách lớn còn gây tranh cãi, thảo luận về cơ chế bảo đảm đối với thành viên mới đã bắt đầu tiến xa hơn. Theo Euronews, EC đang xem xét cách đưa các ràng buộc mạnh hơn vào các hiệp ước gia nhập trong tương lai, nhằm bảo đảm các cam kết về pháp quyền, tư pháp và các tiêu chuẩn nền tảng không chỉ được đáp ứng trong đàm phán mà còn được duy trì sau khi gia nhập.

Vấn đề đặt ra là Montenegro không nên phải gánh toàn bộ sức nặng của cuộc tranh luận này. Việc soạn thảo hiệp ước gia nhập của Montenegro đã bắt đầu vài tuần trước, khiến nước này có nguy cơ trở thành trường hợp đầu tiên chịu các điều kiện mới. Một quan chức EU nói với Euronews rằng nếu chỉ áp dụng riêng với Montenegro, điều đó có thể tạo cảm giác nước này bị trừng phạt dù đã đạt tiến bộ tốt.

EU từng áp dụng các cơ chế giám sát sau gia nhập trong quá khứ. Khi Croatia gia nhập khối năm 2013, EC được giao theo dõi chặt chẽ việc thực hiện các cam kết của Zagreb, đặc biệt trong lĩnh vực tư pháp, quyền cơ bản, xử lý tội ác chiến tranh, bảo vệ thiểu số và các vấn đề liên quan tới người tị nạn. Các hiệp ước gia nhập trước đó cũng có điều khoản bảo đảm trong những lĩnh vực như kinh tế, thị trường nội khối, tư pháp và nội vụ, thường áp dụng trong ba năm sau khi gia nhập.

Điểm mới trong các đề xuất hiện nay là một số nước muốn đi xa hơn, bao gồm khả năng áp dụng nhanh các biện pháp trừng phạt nếu thành viên mới vi phạm cam kết. Các biện pháp được nêu ra có thể gồm đình chỉ một phần tài trợ của EU hoặc hạn chế quyền biểu quyết trong quá trình ra quyết định của khối.

Những ý tưởng này đang gặp phản ứng trái chiều. Một số nước lo ngại chúng có thể xung đột với nguyên tắc bình đẳng giữa các thành viên EU, hoặc bị nhìn nhận như việc mở lại các điều kiện gia nhập sau khi hiệp ước đã được ký kết. Vì vậy, các lựa chọn ít gây tranh cãi hơn cũng đang được cân nhắc, trong đó có kéo dài các giai đoạn chuyển tiếp, chẳng hạn cho phép các nước EU hiện tại tạm thời hạn chế quyền tiếp cận thị trường lao động đối với lao động từ thành viên mới.

Một đề xuất khác là yêu cầu các thành viên mới bắt buộc tham gia Văn phòng Công tố châu Âu, cơ quan phụ trách điều tra và truy tố các hành vi gian lận liên quan tới ngân sách EU. Hiện 24 trong 27 nước thành viên EU đã tham gia cơ chế này.

Theo các chuyên gia, việc tăng cường cơ chế bảo đảm có thể giúp xoa dịu lo ngại của những nước lâu nay hoài nghi về mở rộng EU. Nếu các nước thành viên tin rằng khối có đủ công cụ để xử lý nguy cơ suy giảm pháp quyền sau gia nhập, khả năng phê chuẩn các hiệp ước gia nhập mới cũng có thể cao hơn.

Những diễn biến này cho thấy bài toán mở rộng của EU hiện không chỉ là kết nạp thành viên mới, mà còn là bảo đảm khối có đủ công cụ để duy trì các tiêu chuẩn chung sau mỗi lần mở rộng.